مجموعه اشعار کمال‌الدین اسماعیل در قالب رباعی، مثنوی، قصیده، غزل و قطعات

مجموعه اشعار کمال‌الدین اسماعیل در قالب رباعی، مثنوی، قصیده، غزل و قطعات در روزنو به صورت گلچین آماده شده است. اهمیت اشعار کمال‌الدین اسماعیل در تحول‌آفرینی او در قالب غزل و رباعی، خلق سبکی نو، و غنای معنایی و ادبی آثارش نهفته است، به طوری که وی به “ملک‌الشعرای” عصر خود ملقب شد و رباعیاتش در گنجینه‌های ادبی جایگاهی ویژه دارد و سبک غزل او نیز تا سال‌ها مورد تقلید قرار گرفت.

رباعی

گر در دهن تو از فراخی سخنیست

آسوده ز گفت و گوی هر طعنه ز نیست

گر هست بچشم ما دهان تو بزرگ

ز آنست که آن دهان نه کوچک دهنیست

در آرزوی روی چو روزت شب نیست

کین سوخته تا صبح دم اندر تب نیست

تو غرّه بدان مشو که گویاست لبم

کم از همه تن جان بجز اندر لب نیست

یک ذره هوای من مسکینت نیست

با ما نفسی ساختن آئینت نیست

در حسن سخن نمی رود آنت هست

دعوی وفا می کنی و اینت نیست

با روی تو این دیدۀ پرنم بدنیست

با خط تو آن طرۀ پر خم بدنیست

در باب جمال زلفت اصلیست بزرگ

وان اندک موص عارضی هم بد نیست

آن دل که بجز سوی غمت رهبر نیست

بی روی دلفروز توام در خور نیست

جان گرچه عزیزست ولی جانب او

از جانب رخسار تو نازک تر نیست

بی روی تو غمگسار من جز غم نیست

یک لحظه دلم ز خویشتن خرّم نیست

گر نیست مرا دل طرب نیست عجب

کز بس غم دل مرا دل غم هم نیست

امشب که نشان روز در عالم نیست

بالای شب از روز قیامت کم نیست

زلف تو نشاندست بدین روز مرا

ورنه شب من بدین درازی هم نیست

در روی زمین هیچ کست دشمن نیست

کش منّت شمشیر تو بر گردن نیست

چون ساغر می جان بدهد از سر دست

خصم تو که چون کوزه سرش از تن نیست

مطالب مشابه: اشعار کوتاه مولوی / ۱۰۰ شعر کوتاه شاهکار از شاعر بزرگ ایرانی

امشب که فراق را گذر بر من نیست

جز دست و یم قلادۀ گردن نیست

ای صبح ز بهر دل من دم در کش

انگار که امشبیت جان در تن نیست

قطعات

ای کریمی که پایۀ قدرت

برتر از اوج چرخ گرانست

بر کریمان تو را همان شرفست

که مرا ارواح را برابدانست

ابر جود تو تا همی گرید

کشت زار امید خندان است

گشت سرما چنان که در بینی

نفس باد همچو سوهانست

شمع گردون ضعیف و اندک نور

بر مثال چراغ دزدانست

روز کوتاه چون من از سرما

زانچه بودست نیم چندانست

در دهانها فسرده آب دهان

از دم سرد همچو یخدانست

استخوانها ز لرزه در تن من

همه طقطق کنان چو دندانست

هرکرا پوستین و پشمینه ست

گردن افراز همچو حمدانست

پیش از این زمهریرموی شکاف

پنبه چون پشم پیش سندانست

دفع سرما اگر چه موی کند

زآنکه دانا و زانکه نادانست

زنخم می لرزد ار چه مرا

هرچه مویست برزنخدانست

آفتابی ز جود بر من تاب

که زسرمام پوست زندانست

سپهر مجد و کرم عزّدین یگانة دهر

که دست و کلک ترا باقضا مساوقتست

شدست ماه نو اندر جهان مشارالیه

از آنکه باسم اسب توش مطابقتست

بهرچه رای شریفت اشارتی فرمود

سبیل چرخ در آن طاعت و موافقتست

چنان بیمن تو اضداد آشتی کردند

که خوشدلی و هنر را بهم معانقتست

رهی ملازم این حضرتست از دل و جان

بصورت ارچه از آن درگهش مفارقتست

در آن مهم که بجاه تو استعانت رفت

توقّف تو هم از غایت مخالفتست

رهی برابر آن زن بمزد هم باشد

گرین مراقبت از جانب مصادقتست

وگر بطبع برو عاشقی چه درباید؟

ترا که با سروریشی چنان معاشقتست

یکی سوار ز بهر خدای را بفرست

مرا مگیر که خود قدمت مرافتقست

سوار ظلم بنا حق همه جهان بگرفت

به یک سوار به عدل این همه مضایقتست

صدر احرار شهای الدّین ، ای گاه سخا

کان ودریا شده از دست کفت چون کف دست

دشمن از غصّۀ جاه تو چو غنچه دلتنگ

طمع از جام عطای تو چو نرگس سر مست

شرف خانة جوزا که به رفعت مثلست

گشته در جنب سرا پردۀ اقبال تو بست

همة اندیشة غمها ز دل او برخاست

در همه عمر خود آن کس که دمی با تو نشست

به سیه کاری از خدمت تو دورم کرد

که سیه بادا روی فلک سفله پرست

تا در هجر تو بر من بگشادست قضا

در شادی و طرب چرخ برویم در بست

مدّتی رفت که از من کرمت یاد نکرد

والحق ازغصّۀ آن جان ز تن من بگسست

نرسم من به تو وز تو نرسد نامه به من

این چنین حادثه را هم سببی دانم هست

شقّۀ کاغذ دانم ز منت نیست دریغ

زانکه در حقّ منت هست کرمها پیوست

یا زبان قلمت چون ره من بسته شدست

یا نه چون پای رهی دست دبیرت بشکست

ای که با الفاظ گوهر بار تو

سعی ضایع در جهان کان کندنست

کار طبع دلفروزت روز و شب

بیخ غم از طبع یاران کندنست

دشمن ار داری تو،بهرام فلک

از برای گور ایشان کندنست

صبر کردن در فراق خدمتت

چون به ناخن کوه و سندان کندنست

چارۀ هجر تو الّا وصل نیست

در دندان را چو درمان کندست

پیشۀ من بی تو دور از روی تو

پشت دست غم به دندان کندنست

در فراق زندگی گر می کنم

زندگانی نیست این جان کندنست

هر که در احمقی تمام بود

خلق گویند مغز خر خوردست

گر چنین است مجد قزوینی

مغز تنها نه مغز و سر خوردست

مغز و سر چیست؟ کو خری چرمه

با همه آلت سفر خوردست

….خر هم در آن میان بودست

چون خری از خران نر خوردست

در سرش مغز نیست پنداری

مغز او را خری دگر خوردست

نفرستاد ارمغانی من

مگرش این حدیث در خوردست

جانم که در شکنجۀ هجران معذّبست

وجه خلاص او ز لقای مهذّبست

آن مقبل زمانه و مقبول خاص و عام

کز مکرمات ذات شریفش مرکّبست

آن نیک خواه خلق که لفظ مبارکش

بهر سکون فتنه فسون مجرّبست

روشن چو آفتاب بدیدم که ذات او

در اصفهان چو در شب تاریک کوکبست

در آرزوی خدمت او هر شبی مرا

چشمی تهی ز خواب و لبی پر زیار بست

از مدّت فراق ندانم چه روز رفت

زیرا که روزها همه در کسوت شبست

در هجر جان گدازش بر من ز زندگی

هر تهمتی که هست ازین جان بر لبست

ور نی برین صفت که منم بی حضور اوی

این زندگی نباشد، تعذیب قالبست

زین هجر جان گزای که چون مار شد دراز

گویی که حشو بستر من نیش عقربست

در باب خدمت ار چه که تقصیر می رود

باری به پنج وقت دعاها مرتبّست

به خدایی که قمّهٔ گردون

زیر بار جلال او پستست

عیسیی مضمرست در هر باد

که ز درگاه امر او جسته‌ست

بر بساط کمال لم یزلش

گرد نقص حدوث ننشسته‌ست

ناوک قهر او به نوک فنا

گردگاه وجودها خسته‌ست

که شفای دل شکستۀ من

در لقای مبارکت بسته‌ست

در دام رهی فتاد امروز

صیدی که ز دامها بجستست

و اقبال آنست کز شبانه

چون نرگس خویش نیم مستست

وین لحظه گشادن قبایش

در چند پیاله باده بستست

گر خواجۀ به لطف دست گیرد

بر من نه نخستمینش دستست

ملحقات

منعما شکرهای انعامت

بزبان قلم نیاید راست

دوش در انتظار وعدۀ تو

یک دم باشد زنیست تا هست

هر کرا لقمه در گلو گیرد

در کارش کن که بی گناهست

غریب و خسته و درمانده ام خداوندا

ز فیض فضل، تو یک شربت شفا بفرست

چو لاله غرقه بخونم در آتش شوقت

نسیم لطفی از عالم بقا بفرست

ببوی رحمت تو بنده کرد جان بازی

بدست عفو تو پروانۀ عطا بفرست

اگر چه مرهم جانست زخم در ره تو

ز نوش داروی رحمت نصیب ما بفرست

چون خون جان من اندر ره تو ریخته شد

هم از خزینۀ لطف تو خون بها بفرست

طبیب حال شناسی ، ترا نیارم گفت

که دور کن ز من این درد یا دوا بفرست

هر آنچه مصلحت کار من در آن دانی

اگر شفاست وگر مرگ ای خدا بفرست

دوش ناگاه نعره یی بر خاست

که دگر باره جنگ کرانست

مرگ دیدم بمرگ تا زنده

که همی باز گشت نتوانست

با یکی از هنروران که بر او

حل اشکال عقل آسانست

گفتم ای دوست باز می بینی

کار عالم که چون پریشانست؟

گفت آری قران نحسین است

وین خصومت نتیجۀ آنست

گفتم آخر نه جمله هفت اقلیم

زیر دوران چرخ گردانست؟

دور و نزدیک جاودان زبرش

دور مریخ و سیر کیوانست

از چه می افتد از برای خدای

آخر این قدر می توان دانست

کاثر هر قران که نحسان راست

خاص در جامع سپاهانست

و آنچه از افتران سعدینست

اثر آن بقم و کاشانست

تا بدانی که ترهاتست این

همه تقدیر و حکم یزدانست

مرا دوستی گفت قانع شو، ایرا

که همواره غمگین بود مرد طامع

قناعت نکو باشد آری و لیکن

هم آخر بچیزی توان بود قانع

داستان ظالمی چون خوانداز دفتر کسی

مردوزن بنگر که بر جانش چه نفرینها کنند

پس تو امروز آن مکن کو کرددی از ظلمها

ورنه آن نفرین همه بر جان تو فردا کنند

….. از ارم لطیف ترست

کعبۀ فضل و قبلۀ هنرست

گنبد او کلاه کیوانست

گرچه از روی وضع مختصرست

در ره پایداری ارکانش

کرده با کوه دست در کمرست

نه در او روزگار را تاثیر

نه بر او حادثات را گذرست

از پی نقشهای دیوارش

چرخ و خورشید لاجور دوزرست

راست گویی که از طریق نهاد

نسختی از بهشت هشت درست

مطلع آفتاب اقبالست

تکیه جای سعادت و ظفرست

صدر عالم درو ممکن باد

تا فلک را مدار برمدرست

قصیده

خدایگان بزرگان و مقتدای کرام

که صیت عدل تو معمار ربع مسکون شد

کمال قدر ترا پایه آنچنان عالیست

که اوج قبّۀ چرخش چو صحن هامون شد

هزار بار فزون دیده ام که همّت تو

بنردبان معالی بر اوج گردون شد

زمانه از پی تعویذ بست بر بازو

هر آن قصیده که در مدحت تو موزون شد

مرا بکام دل بدسگال بنشاندن

نه مقتضی کرم بود، لکن اکنون شد

صداع حضرت عالی نمیتوانم داد

که ماجرای من از مکر دشمنان چون شد

ولیکن از سر ضجرت پریر ناگاهان

در آن دعا که بسمع شریف مقرون شد

بگفتم الحق وان هم نگفته بهتر بود

که از شماتت اعدا مرا جگر خون شد

خیال بود را کاختر سعادت من

بدین دقیقه ز برج و بال بیرون شد

ز لطفها که بر الفاظ مولوی میرفت

یقین شدم که همه کار من دگرگون شد

چو بعد از آنکه بکفتم تدارکی بنرفت

از آنچه بود شماتت یکی ده افزون شد

اسبی دارم که هرگز ایزد

قانع ترازو نیافریند

تا روز ز عشق جو همه شب

از خرمن ماه خوشه چیند

با حشر فکند دیدن جو

دانه که درین جهان نبیند

گفتند که جو نماند وزین غم

میخواست که تعزیت گزیند

پوشید پلاس و پاره یی کاه

میخواهد تا درو نشیند

خورشید چرخ شرع که نور چراغ فضل

الّا ز شمع خاطر تو مقتبس نبود

در چشم همّت تو بمیزان اعتبار

گوی زمین موازن پرّ مگس نبود

گردی ز خاک مرکب تو باد نداشت

کورا دو اسبه مردم چشمم ز پس نبود

جان در تنم که دست نشان هوای تست

بی آرزوی خدمت تو یک نفس نبود

چشمم بآب چشم تیمّم از آن کند

کاینجا بخاک پای توش دسترس نبود

رفتست التماس حضورم ز خدمتت

والحق مرا زبخت جز این ملتمس نبود

چرخ و ستاره در هوش خدمت تواند

برمن چه ظن بری که مرا این هوس نبود

زان باز مانده ام که ز اسباب ره مرا

جز نالۀ درای و فغان جرس نبود

رخ سوی شاه شرع نهادم پیاده لیک

در پای پیل ماندم از آن کم فرس نبود

من بنده را که ساکن خاک درت بدم

آنگه که در دیار وفا هیچکش نبود

سر باریم تغیّر رای تو در خورست؟

حرمان دست بوس تو انصاف بس نبود؟

مطالب مشابه: اشعار عبید زاکانی / مجموعه اشعار غزل، رباعی، ترکیبات و …

غزلیات

دلم هر شب از عشق چندان بنالد

که از آه او چرخ گردان بنالد

ندانم چه بیماریست این که جانم

ننالد ز درد و ز درمان بنالد

به رقص اندر آید دل از سینهٔ من

سحرگه که مرغی ز بستان بنالد

چو چنگ ارزنی یک سرانگشت در من

ز من هر رگی بر دگر سان بنالد

اگر بشنود کوه، نالیدن من

ز درد دل من دو چندان بنالد

لبی کو به خاک درش تشنه باشد

عجب نیست کز آب حیوان بنالد

به تیمار هجران گرفتار گردد

هر آن دل که از ناز جانان بنالد

مژده ای دل که یار باز آمد

ترک چابک‌سوار باز آمد

غمزهٔ او که نیم‌مست برفت

با هزاران خمار باز آمد

بسته جانی هزار بر فتراک

این زمان از شکار باز آمد

هر شماری که کردم از حسنش

نه یکی، صد هزار باز آمد

یا رب آن ساعتِ خجسته چه بود

کز دَرَم آن نگار باز آمد؟

بِنَمُردَم سپاس ایزد را

تا بدیدم که یار باز آمد

آخر آن آب چشم و آه سحر

عاقبت هم به کار باز آمد

هین برون آی ای غم از دل من

که مرا غمگسار باز آمد

سزد گر غنچه چون من دلخوش آمد

که گل سوی چمن شاد و کش آمد

بمطرب می دهد بلبل سه ضربه

که نقش عشرت از نرگس شش آمد

گل سوری ببستان بوتۀ زر

پر از کاووس زرّین ز آتش آمد

هوا قوس قزح در بازو افکند

که گلبن بر مثال ترکش آمد

ز سستّی چنار چیره دستت

که سرو کم بضاعت سرکش آمد

ز تور آفتاب و عکس لاله

سمند خاک گویی ابرش آمد

صبا آنک بجان می گردد از عشق

ز بس کش عارض سوسن خوش آمد

خرابی از سپاهان دور بادا

که زرّین رود بی دریا کش آمد

باد صبا بین که چها می کند

کس نکند آنچه صبا می کند

مست بگلزار رود بامداد

عربده با شاخ و گیا میکند

طیرة طفلان چمن می دهد

بازیکی بس بنوا می کند

زلف ریاحین و گریبان شاخ

می کشد و باز رها می کند

می فکند در کله لاله خاک

پیرهن غنچه قبا می کنند

سیم همی ریزد و زر می کشد

باغ پر از برگ و نوا می کند

هیچ نمی دانم کین خاک پای

این همه بخشش ز کجا می کند

زانکه نقاب از رخ گل دور کرد

بلبلش از شاخ دعا می کند

سست شد از خنده گل خیره خند

بس که صبا شعبده ها می کند

درد دل از حد گذشت و یار نداند

دل همه غم گشت و غمگسار نداند

شد ز ضعیفی تنم چنان که گر او را

گیری صد بار در کنار نداند

جان دهمش پای مزد تا ببرد دل

آری همه کس درین شمار نداند

ماه رخا! با لب تو جان رهی را

هست حدیثی که راز دار نداند

با همه کس خیره داد دست به پیوند

قدر خود آوخ که آن نگار نداند

خواهم کآنرا بگوش تو برسانم

لیک بشرطی که گوشوار نداند

چشم تو کی غم خورد بحال دل من؟

کو همه جز مستی و خمار نداند

جورز خوبان توان ببرد و لیکن

غمزۀ مست تو حدّ کار نداند

خسته دلم را چو آرزوی تو خیزد

چاره بجز صبرو انتظار نداند

آنچه تو دانی ز گونه گونه جفاها

نیک بدآنست که روزگار نداند