وزیر بهداشت با هشدار درباره افزایش مقاومت میکروبی در کشور اعلام کرد میزان مصرف آنتیبیوتیک در ایران بهمراتب بالاتر از میانگین جهانی است. محمدرضا ظفرقندی در پیامی به مناسبت هفته مقاومت میکروبی، وضعیت مقاومت دارویی در برخی عفونتهای بیمارستانی را نگرانکننده توصیف کرد و گفت بر اساس اطلاعات نظام دیدهبانی مقاومت میکروبی، میزان مقاومت به داروهای خط اول و دوم در بعضی از این عفونتها به ۷۰ تا ۹۵ درصد میرسد.
به گفته وزیر بهداشت، مقاومت همزمان میکروبها به چند دارو نیز در بیش از ۵۰ درصد موارد گزارش شده است؛ آماری که میتواند روند درمان برخی عفونتها را دشوارتر کند و ضرورت اصلاح الگوی مصرف داروهای ضدمیکروبی را نشان میدهد.
مقاومت میکروبی چیست و چرا اهمیت دارد؟
مقاومت میکروبی زمانی اتفاق میافتد که میکروبهایی مانند باکتریها در برابر داروهایی که پیشتر برای از بین بردن آنها مؤثر بودهاند، مقاومت پیدا میکنند. در چنین شرایطی، درمان عفونت دشوارتر میشود، ممکن است بیمار به داروهای جایگزین یا درمانهای طولانیتر نیاز داشته باشد و احتمال بروز عوارض جدی افزایش پیدا کند.
آنتیبیوتیکها برای مقابله با عفونتهای باکتریایی کاربرد دارند، اما در درمان بیماریهای ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا مؤثر نیستند. مصرف این داروها بدون تشخیص درست، استفاده از داروی نامناسب یا قطع خودسرانه دوره درمان میتواند به گسترش مقاومت باکتریایی کمک کند.
اهمیت موضوع فقط به درمان یک بیمار محدود نمیشود؛ زیرا میکروبهای مقاوم میتوانند میان افراد، مراکز درمانی و محیطهای مختلف گسترش پیدا کنند. در نتیجه، داروهایی که پیشتر برای درمان عفونتهای رایج استفاده میشدند، ممکن است کارایی کمتری داشته باشند.
مقاومت آنتیبیوتیکی در بیمارستانها به چه معناست؟

اظهارات وزیر بهداشت درباره مقاومت ۷۰ تا ۹۵ درصدی در برخی عفونتهای بیمارستانی، به معنای مقاومت تمام عفونتها یا بیاثر شدن همه آنتیبیوتیکها در کشور نیست. این ارقام به برخی عفونتها و داروهای مشخص در دادههای نظام دیدهبانی اشاره دارند.
با این حال، مقاومت بالا به داروهای خط اول و دوم میتواند انتخاب درمان مناسب را برای پزشکان محدود کند. در مواردی که یک عامل بیماریزا به چند دارو بهطور همزمان مقاوم باشد، درمان ممکن است به داروهای تخصصیتر و مراقبتهای پیچیدهتری نیاز پیدا کند.
عفونتهای بیمارستانی از این جهت اهمیت بیشتری دارند که بیماران بستری، بهویژه افراد دارای بیماریهای زمینهای یا سیستم ایمنی ضعیف، ممکن است در برابر عوارض عفونت آسیبپذیرتر باشند. به همین دلیل، کنترل انتقال عفونت در مراکز درمانی و رعایت اصول پیشگیری و بهداشت اهمیت زیادی دارد.
مصرف آنتیبیوتیک در ایران چقدر بیشتر از جهان است؟
هشدار وزیر بهداشت درباره مصرف بالای آنتیبیوتیک در شرایطی مطرح شده که چند روز پیش از آن نیز قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، از بالاتر بودن شاخص مصرف این داروها در ایران خبر داده بود.
بر اساس اظهارات مرادی، شاخص مصرف آنتیبیوتیک در ایران از عدد ۵۰ فراتر رفته، در حالی که میانگین جهانی این شاخص حدود ۲۰ تا ۲۲ اعلام شده است. این شاخص با عنوان DDD، میزان مصرف دارو را بر اساس دوز تعریفشده روزانه به ازای هر هزار نفر جمعیت اندازهگیری میکند.
مرادی همچنین گفته بود ایران در سال گذشته میلادی در میان دو تا سه کشور دارای بالاترین میزان مصرف آنتیبیوتیک قرار داشته است. به گفته او، بخش قابلتوجهی از مصرف این داروها در کشور به شکل نامناسب انجام میشود.
این آمارها نشان میدهد مسئله فقط به تجویز دارو در مطبها و بیمارستانها محدود نیست و باید عوامل مختلف مصرف آنتیبیوتیک در جامعه نیز بررسی شود.
نقش دام و طیور و محیطزیست در گسترش مقاومت دارویی
وزیر بهداشت تأکید کرده است که مقاومت میکروبی یک مسئله صرفاً درمانی نیست و برای کنترل آن باید سلامت انسان، حیوان و محیطزیست بهصورت یکپارچه مورد توجه قرار بگیرد. این رویکرد که با عنوان «سلامت واحد» شناخته میشود، بر ارتباط میان سلامت انسانها، حیوانات و محیط زندگی تأکید دارد.
رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر نیز پیشتر هشدار داده بود که مصرف آنتیبیوتیک در دام و طیور میتواند سهم مهمی در ایجاد و گسترش مقاومت میکروبی داشته باشد. استفاده نامناسب از داروهای ضدمیکروبی در پرورش دام و طیور، در کنار مصرف انسانی، میتواند به افزایش انتشار عوامل بیماریزای مقاوم منجر شود.
از سوی دیگر، ورود پسابهای بیمارستانی و صنعتی، پسماندهای دارویی و باقیمانده آنتیبیوتیکها به آب و خاک نیز از عوامل مورد توجه در این زمینه است. مدیریت نامناسب پسماندها و ضعف زیرساختهای بهداشتی میتواند محیط را به بستری برای انتشار میکروبهای مقاوم تبدیل کند.
راهکارهای وزارت بهداشت برای مقابله با مقاومت میکروبی
ظفرقندی برای مهار این بحران، مجموعهای از اقدامات هماهنگ را ضروری دانسته است. تقویت نظام دیدهبانی و تحقیقات کاربردی در حوزه انسان، حیوان و محیطزیست، توسعه دسترسی به امکانات تشخیصی باکیفیت و داروهای مؤثر و ترویج تجویز منطقی آنتیبیوتیکها از جمله این اقدامات است.
همچنین تقویت برنامههای پیشگیری و کنترل عفونت در مراکز درمانی، بهبود دسترسی به آب سالم و سیستم فاضلاب بهداشتی و دفع اصولی پسماندهای عفونی و دارویی در شمار اقداماتی قرار دارد که میتواند در کنترل گسترش مقاومت میکروبی مؤثر باشد.
وزیر بهداشت خواستار همکاری وزارتخانهها و سازمانهای مختلف، از جمله وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نیرو، وزارت کشور، سازمان دامپزشکی، سازمان حفاظت محیطزیست و مجموعههای مرتبط با آب و فاضلاب شده است. به این ترتیب، مقابله با مقاومت میکروبی به همکاری فراتر از نظام درمان و بهداشت نیاز دارد.
مردم چگونه از مصرف بیرویه آنتیبیوتیک جلوگیری کنند؟
مصرف آنتیبیوتیک باید بر اساس تشخیص پزشک و با توجه به نوع عفونت انجام شود. استفاده از داروی باقیمانده از نسخههای قبلی، مصرف آنتیبیوتیک تجویزشده برای فرد دیگر و درخواست این داروها برای درمان سرماخوردگی یا آنفلوانزا، از رفتارهایی است که میتواند مصرف نامناسب را افزایش دهد.
همچنین افراد نباید مقدار مصرف یا مدت درمان را بهصورت خودسرانه تغییر دهند. در صورت بروز عارضه یا وجود پرسش درباره ادامه مصرف دارو، لازم است با پزشک یا داروساز مشورت شود.
جمعبندی
هشدار تازه وزیر بهداشت نشان میدهد مقاومت میکروبی در ایران به یکی از چالشهای مهم نظام سلامت تبدیل شده است. مصرف بالاتر از میانگین جهانی آنتیبیوتیکها، مقاومت قابلتوجه برخی عفونتهای بیمارستانی به داروهای رایج و نقش احتمالی مصرف دارو در دام و طیور، ضرورت اجرای برنامهای هماهنگ را برجسته میکند. کنترل این روند تنها با اقدامات بیمارستانی امکانپذیر نیست و به اصلاح الگوی مصرف دارو، نظارت بر تجویز و توزیع آنتیبیوتیکها، آموزش عمومی و همکاری بخشهای مرتبط با سلامت انسان، حیوان و محیطزیست نیاز دارد.