با نزدیک شدن به روزهای سرد سال، نگرانیها درباره تأمین گاز کشور بار دیگر افزایش یافته است. هاشم اورعی، رئیس اتحادیه انجمنهای انرژی ایران، با اشاره به ادامه روند افزایشی ناترازی گاز هشدار داده است که کشور هنوز به بدترین شرایط ممکن نرسیده و در صورت طولانی شدن دوره سرما و افزایش شدت آن، کسری گاز میتواند به حدود ۵۰ درصد کل تقاضا برسد.
اورعی در گفتوگو با فرارو تأکید کرده است که برآورد او از وضعیت روزهای اوج مصرف، ناتوانی در تأمین روزانه ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب از تقاضای گاز کشور است. این هشدار در شرایطی مطرح میشود که بخشی از ظرفیت تولید و فرآورش گاز ایران در جریان حملات جنگ اخیر آسیب دیده و هنوز تمام ظرفیت ازدسترفته به چرخه تولید بازنگشته است.
به گفته این کارشناس حوزه انرژی، ناترازی گاز مسئلهای تازه نیست و طی حدود ۲۵ سال گذشته، گزارشهای کارشناسی متعددی درباره تشدید فاصله میان عرضه و تقاضای گاز در ایران منتشر شده است. با این حال، آسیب به زیرساختهای تولیدی در کنار مشکلات ساختاری گذشته، شرایط تأمین انرژی در زمستان امسال را دشوارتر کرده است.
۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید گاز آسیب دید
یکی از عوامل مهم نگرانی درباره زمستان امسال، خسارت واردشده به تأسیسات گازی کشور در جریان جنگ اخیر است. بر اساس اظهارات مسئولان حوزه انرژی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه تولید و فرآورش گاز ایران از مدار خارج شد.
هاشم اورعی میگوید تاکنون حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت به چرخه تولید بازگشته است؛ بنابراین همچنان حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیبدیده احیا نشده است. این مسئله در شرایطی اهمیت دارد که کشور حتی پیش از وقوع جنگ نیز در روزهای سرد سال با کمبود قابلتوجه گاز روبهرو بود.
در واقع، آسیب به تأسیسات تولید گاز به مشکل قدیمی ناترازی اضافه شده است. اگر روند بازسازی با سرعت کافی ادامه پیدا نکند و ظرفیت ازدسترفته پیش از اوج مصرف زمستانی احیا نشود، فاصله میان تولید و تقاضا میتواند افزایش بیشتری پیدا کند.
البته درباره میزان ظرفیت بازگشته به مدار نیز گزارشهای متفاوتی منتشر شده است. در برخی اظهارات رسمی از بازگشت حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب و در برخی گزارشها از ارقام بالاتر سخن گفته شده است؛ موضوعی که نشان میدهد برای ارزیابی دقیق وضعیت، باید آخرین آمار عملیاتی شرکت ملی گاز و وزارت نفت ملاک قرار بگیرد.
کسری گاز زمستان به ۴۰۰ تا ۵۳۰ میلیون مترمکعب میرسد؟

برآوردها درباره میزان ناترازی گاز در زمستان ۱۴۰۵ یکسان نیست. هاشم اورعی معتقد است در صورت تداوم شرایط فعلی و وقوع سرمای شدید و طولانی، ممکن است روزانه ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعب از تقاضای گاز کشور تأمین نشود.
در مقابل، برخی مقامهای دولتی ارقام دیگری را اعلام کردهاند. مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران از احتمال کسری حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعبی در روزهای اوج مصرف سخن گفته و فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، رقم احتمالی ناترازی را حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب اعلام کرده است.
محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور نیز در ۲۰ آبان از ناترازی ۵۳۰ میلیون مترمکعبی گاز خبر داده بود. تفاوت این ارقام نشان میدهد هنوز برآورد واحدی درباره میزان دقیق کسری گاز در سختترین روزهای زمستان وجود ندارد.
نکته مهم آن است که این ارقام پیشبینیهایی درباره شرایط اوج مصرف هستند و میزان واقعی کسری به عواملی مانند شدت و مدت سرما، میزان مصرف خانوارها، وضعیت صنایع، ظرفیت تولید و سرعت تعمیر تأسیسات آسیبدیده بستگی دارد.
آیا کمبود گاز باعث خاموشی در زمستان میشود؟
کمبود گاز تنها به معنای محدودیت در تأمین سوخت خانوارها نیست و میتواند بخش برق و صنایع کشور را نیز تحت تأثیر قرار دهد. نیروگاههای حرارتی برای تولید برق به سوخت نیاز دارند و گاز طبیعی یکی از منابع اصلی تأمین انرژی آنهاست. در صورت کاهش سهمیه گاز نیروگاهها، استفاده از گازوئیل و مازوت بهعنوان سوخت جایگزین افزایش پیدا میکند.
با این حال، استفاده از سوخت مایع نیز بدون هزینه نیست. این روش میتواند هزینه تولید برق را افزایش دهد و فشار بیشتری بر تجهیزات نیروگاهی وارد کند. همچنین مصرف مازوت و گازوئیل پیامدهای زیستمحیطی بیشتری دارد و ممکن است در شهرهای صنعتی و مناطق پرتردد به تشدید آلودگی هوا منجر شود.
از سوی دیگر، اگر میزان سوخت جایگزین و ذخایر نیروگاهها برای پوشش کمبود گاز کافی نباشد، احتمال محدودیت در تولید برق نیز افزایش پیدا میکند. بنابراین ناترازی گاز میتواند بهصورت زنجیرهای بر تأمین برق، فعالیت کارخانهها و هزینه تولید کالا اثر بگذارد.
البته در حال حاضر نمیتوان وقوع خاموشی سراسری را قطعی دانست. وضعیت آبوهوا، میزان مصرف و آمادگی نیروگاهها در تعیین شرایط واقعی زمستان نقش تعیینکننده دارند.
دستور رئیسجمهور برای مدیریت مصرف کافی نیست
یکی از راهکارهایی که دولت برای عبور از زمستان پیش رو دنبال میکند، کاهش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری است. مسئولان بارها از مردم خواستهاند با تنظیم دمای وسایل گرمایشی، عایقبندی ساختمانها و پرهیز از مصرف غیرضروری، به مدیریت انرژی کمک کنند.
با این حال، اورعی معتقد است دستور و توصیه به کاهش مصرف بهتنهایی نمیتواند مشکل ناترازی را برطرف کند. از نگاه او، مسئله اصلی به فاصله ساختاری میان تولید و تقاضا بازمیگردد و حل آن به افزایش ظرفیت تولید، تکمیل پروژههای توسعهای، بازسازی تأسیسات آسیبدیده و اصلاح زیرساختهای فرسوده نیاز دارد.
در کنار مدیریت مصرف، کاهش هدررفت گاز در شبکه انتقال و توزیع، جمعآوری گازهای همراه نفت و جلوگیری از مشعلسوزی نیز میتواند در بهبود تراز انرژی کشور مؤثر باشد. بدون اجرای برنامههای بلندمدت در سمت تولید و مصرف، اقدامات مقطعی ممکن است تنها بخشی از فشار زمستانی را کاهش دهند.
صنایع نخستین قربانیان ناترازی گاز خواهند بود؟
در سالهای گذشته، هنگام افزایش مصرف گاز در فصل سرد، محدودیت تأمین سوخت صنایع یکی از ابزارهای مدیریت شبکه بوده است. کارخانههای سیمان، فولاد، پتروشیمی و سایر واحدهای بزرگ صنعتی در صورت کاهش سهمیه گاز ممکن است ناچار به استفاده از سوخت جایگزین یا کاهش ظرفیت تولید شوند.
تداوم این وضعیت میتواند هزینه تمامشده محصولات را افزایش دهد، برنامه تولید کارخانهها را مختل کند و بر عرضه کالا در بازار اثر بگذارد. همچنین کاهش تولید در صنایع صادراتمحور ممکن است درآمد ارزی کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل، نگرانی درباره ناترازی گاز تنها به احتمال افت فشار یا قطعی گاز محدود نمیشود؛ پیامدهای اقتصادی آن میتواند از بخش انرژی فراتر برود و بر صنایع، اشتغال و قیمت کالاها اثر بگذارد.
جمعبندی؛ زمستان سخت انرژی در راه است؟
هشدار هاشم اورعی درباره احتمال کسری روزانه ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون مترمکعبی گاز نشان میدهد شرایط تأمین انرژی در زمستان ۱۴۰۵ میتواند دشوار باشد. آسیب به ظرفیت تولید، باقی ماندن بخشی از تأسیسات خارج از مدار و ناترازی ساختاری سالهای گذشته، ریسک کمبود گاز را افزایش داده است.
با وجود این، میزان واقعی کسری و پیامدهای آن هنوز به شرایط آبوهوایی، سرعت بازسازی تأسیسات و مدیریت مصرف بستگی دارد. آنچه روشن به نظر میرسد، ضرورت اجرای همزمان برنامههای افزایش تولید، کاهش هدررفت و مدیریت مصرف است؛ زیرا دستور و توصیه به صرفهجویی، بدون اصلاح مشکلات زیرساختی و افزایش عرضه، راهحل پایدار بحران گاز نخواهد بود.
