بیوگرافی هایده؛ ملکه بیتاج موسیقی ایران و صدای جاودان عشق و غربت
هایده فراتر از یک خواننده، یک پدیده تاریخی
در گستره پهناور موسیقی ایران زمین، چهرههای درخشانی آمدهاند و رفتهاند، اما تنها شماری از آنها توانستهاند به «اسطوره» بی بدیل بدل شوند. در میان این برگزیدگان و هنرمندان، بانو هایده با قامتی استوار و صدایی که از ژرفای جان برمیخاست، جایگاهی بینظیر در موسیقی ایران یافت. او نه فقط به دلیل وسعت صدا و قدرت حنجره، که به خاطر نوع نگاهش به موسیقی، انتخابهای شاعرانهاش و صمیمیتی که با مخاطب برقرار میکرد، در قلبها نشست. این روایت، کوششی است برای بازشناسی تمام ابعاد این هنرمند بزرگ؛ از کوچههای جنوب تهران تا درخشش در رادیو، از اوج محبوبیت در ایران پیش از انقلاب تا غربت و تنهایی در تبعید، و سرانجام خاموشی زودهنگام اما ماندگارش.
فهرست بیوگرافی هایده
ریشهها و سالهای شکلگیری (۱۳۲۱ – ۱۳۳۷)
تولد در محله عینالدوله
در یکی از روزهای بهاری سال ۱۳۲۱ خورشیدی، در محله پررونق و قدیمی عینالدوله (که بعدها به خیابان ایران معروف شد) در جنوب تهران، خانهای سنتی شاهد تولد نوزادی بود که قرار بود نامش بر تارک موسیقی ایران بدرخشد. پدرش «محمد ددهبالا»، مردی جدی و سنتی بود که اصالتش به روستای ددهبالا در نزدیکی تبریز بازمیگشت. او برای گذران زندگی، در تهران به کار تجارت (احتمالاً پارچهفروشی) اشتغال داشت. مادرش، «زینت بلغاری»، زنی تبریزی و خراسانیتبار بود که در خانهای مذهبی رشد کرده بود و صدایی خوش و ملکوتی داشت. او در مجالس مولودیخوانی و روضهخوانی بانوان شرکت میکرد و این استعداد را به دخترانش منتقل ساخت.
نام اصلی هایده «معصومه ددهبالا» بود، اما از کودکی او را با لقب «معصومه خانم» صدا میزدند. او دومین فرزند خانواده بود. خواهر بزرگترش «اکرم» و سه سال پس از هایده، خواهر کوچکش «مهستی» (با نام اصلی افتخار ددهبالا) به دنیا آمد که بعدها خود خوانندهای درجه یک شد. برادرش «جهانگیر» نیز از اعضای خانواده بود، اما هیچگاه راه هنر پیش نگرفت.
کودکی با نوای مادر و مجالس مذهبی
خانه آنها هرچند ساده و کوچک بود، اما همیشه مملو از صدا و موسیقی بود. مادرشان زینت، نهتنها مولودی میخواند، بلکه آهنگهای محلی آذربایجانی و تصنیفهای روز را هم زمزمه میکرد. هایده از سهچهارسالگی با تقلید از مادر، سعی میکرد آواز بخواند. پدر که مردی سختگیر و سنتی بود، در ابتدا مخالف جدی این کار بود و میگفت «خوانندگی کار دختران نیست». اما با اصرار مادر و دیدن استعداد خیرهکننده دختر، سرانجام کوتاه آمد.
در نوجوانی، هایده و مهستی در مراسم مذهبی محرم و صفر همراه مادر حاضر میشدند و اشعار مذهبی و نوحههای سوزناک را میخواندند. این تجربه بعدها در عمق احساس و توانایی آنها در اجرای قطعات غمگین تأثیری شگرف گذاشت. همسایهها و اقوام، وقتی صدای معصومه کوچولو را میشنیدند، مات و مبهوت میماندند و پیشبینی میکردند که روزی یک خواننده بزرگ از آب درخواهد آمد.
نخستین جرقههای جدیتر؛ نوجوانی و رادیو
در دوران دبیرستان، هایی که به همراه خواهرش مهستی در گروههای کوچک مدرسه و محله شرکت میکردند. تشویق معلم موسیقی مدرسه، باعث شد که هایده جرات کند و صدای خود را برای یکی از دوستان خانواده که با رادیو ارتباط داشت، بفرستد. دوست خانواده، نوار ابتدایی صدای او را به استاد روی الله خالقی، موسیقیدان بزرگ، نشان داد. خالقی که استعداد نابی را در صداهای خشن و اپرایی او حس کرد، توصیه کرد که حتماً آموزش جدی ببیند و نزد استادان مکتب اصفهانی و آواز کلاسیک برود.
هایده از آن لحظه، مصمم شد که مسیر موسیقی را حرفهای دنبال کند، هرچند پدر همچنان رضایت کامل نداشت. اما مادر پشت او را گرم میکرد و میگفت: «تو با صدای خودت میتوانی دلها را آرام کنی، این یک موهبت است.» هایده هرگز فراموش نکرد که اولین اجرای رسمیاش را در یک مجلس جشن خانوادگی انجام داد؛ جایی که بزرگترها برای نخستین بار باور کردند که او فراتر از یک دختر معمولی است.
ورود به دنیای حرفهای و مکتب استادان (۱۳۳۷ – ۱۳۴۵)
شاگردی در محضر علی تجویدی و پرویز یاحقی
هایده در اواخر دهه ۱۳۳۰، نزد استادان بزرگی شاگردی کرد. نخستین و مهمترین استاد او علی تجویدی بود، نوازنده چیرهدست ویولن و آهنگساز برجسته برنامه «گلها». تجویدی که به تزکیه صدا و پرورش روح آواز شهره بود، هایده را از پایهترین اصول تحریر، فرود و اوج، و شناخت دستگاههای موسیقی ایرانی راهنمایی کرد. همچنین پرویز یاحقی، نوازنده نامدار ویولن و آهنگساز، نقش مؤثری در تربیت صدای او داشت. او به هایده یاد داد که چگونه نفس خود را کنترل کند و در اوج قدرت، لطافت را حفظ نماید.
در آن سالها، هایده تقریباً روزانه چندین ساعت تمرین میکرد. او در خانه با پیانویی کوچک، گوشههای مختلف آواز دشتی، شور، اصفهان و همایون را تمرین مینمود. استاد تجویدی بارها گفته بود: «صدای هایده از جنس صدای دلکش است، اما قدرتی بیشتر دارد. او میتواند در هر دستگاه، حرفی تازه بزند.»
نخستین تجربه حرفهای با برنامه «گلها»
سال ۱۳۴۰، هایده رسماً به برنامه «گلها» که توسط داوود پیرنیا بنیانگذاری شده بود، معرفی شد. برنامه «گلها» که در دو شاخه «برگ سبز» و «گلهای رنگارنگ» منتشر میشد، معتبرترین ویترین موسیقی اصیل ایرانی بود. هایده در سال ۱۳۴۱ برای نخستین بار با ترانه «آزاده» (با شعری از رهی معیری و آهنگسازی علی تجویدی) روی آنتن رفت. این ترانه با استقبال روبرو شد و نام «هایده» برای بار اول بر سر زبانها افتاد.
اما ترانهای که واقعاً او را به شهرت رساند، قطعه «سوغاتی» بود. شعر این ترانه: «وقتی میآیی صدای پات از همه جادهها میآید / دلم از شوق تو در سینه طوفانی به پا میکند» چنان ساده و صمیمی بود که هر شنوندهای میتوانست با آن همذاتپنداری کند. آهنگ «سوغاتی» در سال ۱۳۴۴ ضبط شد و به سرعت در سراسر ایران فراگیر گشت. بسیاری از مردم حتی امروز نیز «سوغاتی» را با تمام وجود زمزمه میکنند.
همکاری با بزرگانی چون انوشیروان روحانی و همایون خرم
پس از موفقیت «سوغاتی»، هایده همکاری گستردهای با آهنگسازان و تنظیمکنندگان مطرح آغاز کرد. انوشیروان روحانی (نوازنده پیانو و آهنگساز) چند قطعه ماندگار برای او ساخت که از جمله آنها میتوان به «گل سنگم» و «بهار بهار» اشاره کرد. همایون خرم (آهنگساز و ویولونیست) نیز آثاری مانند «نشانه» و «وای به حالش» را برای هایده ساخت.
در این سالها، هایده به چهرهای ثابت در برنامههای رادیویی و بعداً تلویزیونی تبدیل شد. صدای گرم و در عین حال قدرتمند او در کنار انتخابهای هوشمندانه شعری، سبکی منحصر به فرد به وجود آورد. برخی منتقدان معتقدند که هایده در این دوران «سبک تلفیقی» را پدید آورد: تلفیق تحریرهای سنتی با ارکستراسیون مدرن و پاپ. این سبک بعدها الهامبخش بسیاری از خوانندگان نسل بعد، از جمله معین و داریوش، شد.
اوج سلطنت در دهه چهل و پنجاه؛ تصنیفهایی که تاریخ شدند
هایده در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به درجهای از شهرت رسید که کمتر خوانندهای در تمام تاریخ موسیقی ایران بدان نائل آمده است. بیایید برخی از برجستهترین آثار او در این دوره را نام ببریم و هر یک را تحلیل کنیم:
«سوغاتی» (۱۳۴۴)
بدون تردید مهمترین و نمادینترین ترانه هایده. شعر آن از «محمدعلی شیرازی» (با تخلص «صهبا») بود و آهنگ از «انوشیروان روحانی». ساختار ساده ترانه با یک ریتم ملایم و ضربآهنگ ششهشتی، فضای عاشقانه و دلانگیزی ایجاد کرده است. هایده در این قطعه از قدرت صدای خود در بخش میانی استفاده کرده، اما هیچگاه افراط نمیکند. «سوغاتی» به حدی محبوب شد که تا امروز بیش از ۵۰ بازخوانی رسمی و غیررسمی از آن انجام شده است.
«بهار بهار» (۱۳۴۶)
شعری از «بیژن ترقی» و آهنگ از «انوشیروان روحانی». این ترانه، توصیفی از شوق بهار و عشق است. هایده در این قطعه، لطافت و شادابی را به زیبایی به تصویر میکشد. «بهار بهار باز اومده دوباره / گل و سبزه و بارون، دوباره بهاره» یکی از بهیادماندنیترین جملات موسیقی فارسی است.
«گل سنگم» (۱۳۴۸)
شعری از «شهیار قنبری» و آهنگ از «انوشیروان روحانی». این قطعه غمگین و پراحساس، روایت زنی است که خود را همچون «سنگ صبور» توصیف میکند و از بیمهری عاشق شکایت دارد. صدای هایده در اینجا به اوج احساسی خود میرسد و تحریرهای پایانی او از شاهکارهای تکنیک آوازی به شمار میرود.
«وای به حالش» (۱۳۵۱)
شعری از «لیلا کسری» (با تخلص «فرزانه») و آهنگ از «همایون خرم». این ترانه از آن دست آثار است که در آن هایده حالت هشداردهنده و طنزآلود را با نگاهی عاشقانه ترکیب میکند. «وای به حالش، وای به حالش / هر کی که دل بست به این مردم نادون» به سرعت تبدیل به ضربالمثل شد.
«نشانه» (۱۳۵۳)
با شعری از «اردلان سرفراز» و آهنگ از «همایون خرم». از جمله آثار شاد و پرانرژی هایده. این ترانه نشان میدهد که او چقدر در ژانرهای مختلف (غمگین، شاد، حماسی، تغزلی) استاد بوده است.
«نرگس شیراز» و «راز دل» و «اسیر تو»
این سه قطعه از دیگر شاهکارهای هایده در اواخر دهه پنجاه هستند. «نرگس شیراز» با شعری از «محمدعلی بهمنی» و «راز دل» با شعری از «هوشنگ ابتهاج» (سایه) از جمله کارهای اوج او در عرصه شعر و موسیقی اصیل به شمار میروند.
آلبوم «شب عشق» (۱۳۵۷)
این آلبوم که در آستانه انقلاب منتشر شد، شامل قطعات عاشقانه و کمی نوستالژیک بود و به یکی از پرفروشترین آلبومهای دهه ۵۰ تبدیل شد. ترانه «شب عشق» با صدای هایده هنوز هم در محافل عاشقانه زمزمه میشود.
هایده در مجموع بیش از ۲۰۰ قطعه در کارنامه خود دارد و دستکم ۵۰ قطعه از آنها در زمره «طلاییهای» موسیقی ایران طبقهبندی میشوند. هیچ خواننده زن ایرانی نتوانسته آثاری با این تنوع و ماندگاری خلق کند.
مطلب مشابه: بیوگرافی معین اسطوره بی همتای موسیقی ایران (از شروع تا معروف شدن)
زندگی شخصی و عاطفی؛ ازدواجها، جداییها و راز بزرگ
زندگی خصوصی هایده همواره چون پردهای نیمهشفاف بوده؛ خودش ترجیح میداد کمتر درباره آن صحبت کند. آنچه از منابع موثق و خاطرات نزدیکان به دست آمده، چنین است:
ازدواج نخست با «سرهنگ نوری»
هایده در سنین بسیار پایین (حدود ۱۳ یا ۱۴ سالگی) به اصرار خانواده با سرهنگ «نوری» که از دوستان پدرش بود، ازدواج کرد. این ازدواج اجباری و ناهماهنگ، فقط چند ماه دوام آورد. هیچ فرزندی از آن حاصل نشد و به سرعت به طلاق انجامید. هایده در مصاحبهای نادر، این دوره را «تلخ و تحمیلی» توصیف کرده بود.
ازدواج دوم با «احمد شفیعی»
دومین ازدواج او با احمد شفیعی (مدیر یکی از شرکتهای تجاری) صورت گرفت. این ازدواج نیز پایدار نبود و به دلایلی از جمله اختلافات شخصیتی و تمرکز هایده بر موسیقی، به جدایی انجامید. حاصل این ازدواج یک پسر به نام «کامران» بود. کامران بعدها در آمریکا ساکن شد و ارتباط خود را با مادر حفظ کرد.
ازدواج سوم با «ویلیام خنکو» (تاجر ارمنی-آمریکایی)
در اوایل دهه ۱۹۷۰، هایده با ویلیام خنکو، تاجری ارمنیتبار که تابعیت آمریکایی داشت، آشنا شد. این رابطه به ازدواج انجامید و هایده به همراه همسرش مدتی در لسآنجلس اقامت داشت. این ازدواج نیز به دلیل تفاوتهای فرهنگی و زندگی پرمشغله هنری هایده، پس از چند سال به جدایی ختم شد. حاصل آن یک دختر به نام «داریا» بود.
ازدواج چهارم با «محمدعلی شیرازی» (شاعر «سوغاتی»)
برخی منابع از ازدواج عاطفی و پنهان هایده با محمدعلی شیرازی (صهبا)، شاعر ترانه «سوغاتی» سخن گفتهاند. هرچند مدارک قطعی در دست نیست، اما نزدیکان میگویند که این رابطه عمیق و عاشقانه بوده و شیرازی تا پایان عمر هایده وفادار ماند. هایده در سالهای پایانی از هرگونه ازدواج رسمی خودداری کرد و به تنهایی زندگی نمود.
رابطه پرچالش با خواهر مهستی
شاید جذابترین و دراماتیکترین بخش زندگی شخصی هایده، رابطه او با خواهر کوچکترش مهستی بود. این دو خواهر، هر دو خواننده، هر دو صاحب سبک و هر دو بسیار محبوب بودند. طبیعتاً رقابتی حرفهای میان آنها شکل گرفت که گاه به قهر و دوری میانجامید. در برخی مقاطع، هایده و مهستی چندین ماه با هم حرف نمیزدند و در مراسم مختلف یکدیگر را نادیده میگرفتند. اما هیچگاه این رقابت به دشمنی ختم نشد؛ آنها پیش از مرگ هایده آشتی کردند و مهستی در سوگ خواهر، چنان بر سر مزارش گریست که حضار را به گریه انداخت.
مهاجرت، غربت و تولد دوباره
خروج از ایران و اقامت در لندن
با اوجگیری اعتراضات و سپس پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، فضا برای موسیقی پاپ تنگ شد. هایده که از محبوبترین چهرههای هنری پایتخت بود، احساس خطر کرد. او ابتدا به بهانه سفر تفریحی ایران را ترک کرد و راهی لندن شد. در لندن، اوضاع برای او آسان نبود؛ نه زبان را به خوبی میدانست و نه شرکتهای موسیقی حاضر به سرمایهگذاری بر روی یک خواننده خارجی بودند. مدتی در خانهای اجارهای زندگی کرد و تنها با چند کنسرت کوچک امرار معاش مینمود.
لسآنجلس؛ «تهرانجلس» و اوج دوباره
سال ۱۹۸۱ (۱۳۶۰) سرانجام هایده به دعوت دوستان هنرمندش، راهی لسآنجلس شد. در آن سالها، این شهر مملو از ایرانیان مهاجر و هنرمندان سرشناسی چون داریوش، ابی، معین، مهستی، حمیرا و ستار بود. هایده به سرعت با آهنگسازانی چون صادق نوجوکی، منوچهر چشمآذر و آندرانیک آشنا شد و همکاری پرباری را آغاز کرد.
در دوران تبعید، هایده آثاری خلق کرد که از بسیاری از کارهای پیشین خود احساسیتر و عمیقتر بودند. غم دوری از وطن و دلتنگی برای خاک ایران در ترانههایی چون «خونه» (با شعری از هما میرافشار) و «غریبه» به اوج میرسد. یکی از ماندگارترین این آثار، دوتایی «گلهای غربت» با معین است. این همخوانی که در آلبوم «میپرستم» معین منتشر شد، شرح جدایی دو هنرمند از ایران است و صدای هایده در آن به قدری سوزناک است که شنونده را بیاختیار به اشک وا میدارد.
آلبومهای شاخص دوران مهاجرت
- «گلهای غربت» (۱۳۶۲) با معین
- «خونه» (۱۳۶۳) با آهنگسازی صادق نوجوکی
- «سفر به خیر» (۱۳۶۵)
- «قصه شب» (۱۳۶۶)
- «نون و پنیر و سبزی» (۱۳۶۷) – آلبومی شاد و نوستالژیک
- «کویر» (۱۳۶۸) – آخرین آلبوم کامل پیش از مرگ
در این سالها، هایده همچنین در کنسرتهای بزرگی در سراسر جهان (آمریکا، اروپا، کانادا، استرالیا و دبی) حاضر شد و همیشه سالنها پر از هوادارانی بود که برای دیدن و شنیدن او از شهرهای دور میآمدند.
ویژگیهای آوازی و سبک منحصر به فرد
تعلق هم به مکتب اصفهان و هم به سبک مدرن
هایده در زمانی ظهور کرد که موسیقی ایران در دو جبهه سنتی و پاپ تقسیم شده بود. او توانست پلی میان این دو بزند. از یک سو، ردیفهای آوازی را نزد علی تجویدی و پرویز یاحقی به خوبی آموخته بود و میتوانست در دستگاه شور یا همایون بداهه بخواند. از سوی دیگر، تنظیمهای غربی (با سازهای پیانو، گیتار الکتریک، درامز و ارکستر زهی) را پذیرفت و با تحریرهای سنتی خود تلفیق کرد. این «تلفیق هوشمندانه» وجه تمایز او از خوانندگان قدیمیتر (مانند دلکش یا مرضیه) و خوانندگان پاپ صرف (مانند گوگوش) بود.
قدرت و وسعت صدا (اپرایی اما ایرانی)
صدای هایده از نوع کنترآلتو (زیر بم) بود؛ یعنی قادر بود نتهای بسیار بم و بمی را با قدرت بخواند، اما در عین حال در اوج نیز دچار فشار و خشونت نمیشد. وسعت صوتی او نزدیک به دو اکتاو تخمین زده شده است که برای یک خواننده زن موسیقی ایرانی بسیار بالاست. در قطعاتی مانند «گل سنگم» یا «نرگس شیراز»، میتوان این قدرت و انعطاف را به خوبی حس کرد.
تحریرهای موجدار و کنترل نفس
استادان بزرگی چون تجویدی به هایده یاد داده بودند که تحریرهایش موجی و نه تند و تیز باشد. در موسیقی ایرانی، تحریر «گردان» (که در آن نت به نرمی بالا و پایین میرود) یکی از دشوارترین تکنیکهاست. هایده استاد این تحریر بود. همچنین کنترل نفس او فوقالعاده بود؛ میتوانست یک جمله هشت تا ده ثانیهای را بدون هیچ وقفهای اجرا کند و در همان حال، حجم صدا را تنظیم نماید.
شب آخر؛ خاموشی ناگهانی یک افسانه
کنسرت کازابلانکا در سانفرانسیسکو
شب ۳۰ دی ماه ۱۳۶۸ (میلادی ۲۰ ژانویه ۱۹۹۰) برای همیشه در تاریخ موسیقی ایران به عنوان شب تلخ خاموشی هایده ثبت شد. او در آن شب در کاباره «کازابلانکا» در حومه سانفرانسیسکو به روی صحنه رفت. هوادارانش که از سراسر کالیفرنیا آمده بودند، بیصبرانه منتظر اجرای او بودند. هایده با لباسی براق و موهای جمعکردهاش، وارد صحنه شد. آن شب برنامهای شاد و پرانرژی اجرا کرد. اما کسانی که از نزدیک او را میدیدند، متوجه خستگی و رنگ پریدگیاش شدند. او در میان برنامه چندین بار دست به سینه گذاشت و نفس عمیق کشید.
برنامه دو ساعت طول کشید. هایده آخرین ترانه را با صدایی لرزان اما همچنان قدرتمند به پایان رساند. هواداران کف زدند و او را با دستههای گل بدرقه کردند. هایده خسته و کوفته به هتل بازگشت.
سکته قلبی و مرگ در تنهایی
ساعت حدود ۳ بامداد، هایده در اتاق هتل دچار درد شدید قفسه سینه و تنگی نفس شد. همسرش (که برخی منابع نام او را «محمد» ذکر کردهاند) سریعاً با اورژانس تماس گرفت. هایده پیش از رسیدن آمبولانس، هوشیاری خود را از دست داد. پزشکان در بیمارستان تلاش زیادی کردند، اما قلب ضعیف او که سالها از فشار خون بالا و استرس رنج میبرد، دیگر نتوانست به تپش ادامه دهد. هایده در ۴۷ سالگی درگذشت.
نسخه دیگری نیز وجود دارد که هایده در منزل خود در سانفرانسیسکو دچار سکته شده بود. اما آنچه مسلم است، دور بودن از خانواده (دختر و پسرش در شهرهای دیگر بودند) و مرگ در غربت بر غمانگیز بودن واقعه افزود.
واکنش جامعه ایرانی؛ شوک و سوگواری
خبر مرگ هایده در روزهای بعد، مثل بمب در سراسر جهان صدا کرد. در تهران، با وجود فضای بسته سیاسی و محدودیت موسیقی، بسیاری از مردم با نصب عکس هایده در مغازهها و بالا بردن صدای آهنگهایش، به طور زیرزمینی به سوگواری پرداختند. در لسآنجلس، مراسم یادبودی با حضور صدها نفر از هنرمندان و هواداران برگزار شد. مهستی، خواهر کوچکش، چنان بیتابانه گریست که او را نیز به بیمارستان منتقل کردند.
هایده در گورستان «وودلند هیلز» در لسآنجلس به خاک سپرده شد. سنگ قبرش ساده اما پرمعناست: «هایده، بانوی آواز ایران».
میراث و تأثیر ماندگار
هایده در نسل جدید؛ بازخوانیها و ادای احترام
در دهههای پس از مرگ هایده، بسیاری از خوانندگان نسل جدید (چه در ایران و چه در خارج) آثار او را بازخوانی کردهاند. علیرضا قربانی در کنسرتهایش «سوغاتی» را به سبک خود اجرا کرد. همایون شجریان نیز در برنامهای زنده، قطعاتی از هایده را با ارکستر خود نواخت. در شبکههای اجتماعی، هزاران ویدئو از اجراهای هایده با میلیونها بازدید منتشر میشود.
به رسمیتشناسی در لسآنجلس (۲۰۱۹)
در سال ۱۳۹۸ (۲۰۱۹ میلادی)، شورای شهر لسآنجلس طی قطعنامهای، از هایده به عنوان بخشی از میراث فرهنگی ایران و شهر لسآنجلس تجلیل کرد. این نخستین بار بود که یک نهاد رسمی آمریکایی چنین ادای احترامی به یک هنرمند مهاجر ایرانی میکرد. در این مراسم، دختر هایده، داریا، حضور داشت و سخنرانی کرد.
تأثیر بر خوانندگان زن ایرانی
پس از هایده، هیچ خواننده زنی در ایران به آن درجه از محبوبیت و سلطه بر بازار موسیقی (در میان مهاجران) نرسید. گوگوش، لیلا فروهر، مهستی، حمیرا و شکیلا همگی تأثیرپذیرفته از سبک هایده بودهاند، اما هیچکدام نتوانستند آن ترکیب قدرت و لطافت را تکرار کنند. بسیاری از آهنگسازان و ترانهسرایان بزرگ نیز حلقه مفقوده خود را در صدای هایده یافته بودند؛ از همایون خرم تا انوشیروان روحانی و صادق نوجوکی.
حکایات کمتر شنیده شده و ناگفته
کمک مخفیانه به خانوادههای نیازمند در ایران
بسیاری نمیدانند که هایده در دوران مهاجرت، هر ماه مبلغ قابل توجهی از طریق واسطهها برای خانوادههای کمبضاعت در تهران و اصفهان ارسال میکرد. این کار را بسیار پنهانی انجام میداد و حتی نزدیکانش نیز از جزئیات آن بیخبر بودند. تنها پس از مرگ او، بخشی از این کمکها فاش شد.
علاقه به شعر حافظ و فال گرفتن
هایده به شدت به حافظ علاقه داشت و تقریباً هر روز فال حافظ میگرفت. در اتاق هتلش در شب آخر، یک جلد دیوان حافظ کوچک پیدا شد که صفحات بسیاری از آن خط خورده و یادداشتهای شخصی بر حاشیه آن نوشته شده بود.
مصاحبه جنجالی با مجله «زن روز»
چند سال پیش از انقلاب، هایده در مصاحبهای صریح با مجله «زن روز» گفته بود: «من هرگز نخواستم با کسی رقابت کنم، نه با مهستی، نه با کس دیگر. موسیقی برای من نفس کشیدن است. اگر روزی نتوانم بخوانم، ترجیح میدهم بمیرم.» این جمله پیشگویانه بعدها در شب مرگش معنی دیگری یافت.
آشتی با مهستی در ماههای پایانی
شش ماه پیش از مرگش، هایده تلفنی با مهستی صحبت طولانی داشت و از او حلالیت طلبید. مهستی بعداً گفت: «هایده گریه میکرد و میگفت دوستت دارم خواهر کوچکم. من هم گریه کردم و گفتم دوستت دارم بیشتر از آنچه فکر میکنی.» این آخرین گفتگوی آنها بود.
جمعبندی؛ چرا هایده هرگز فراموش نمیشود؟
هایده نه به خاطر حاشیهها، نه به خاطر زیبایی ظاهری و نه به خاطر مد و لباسش در تاریخ ماندگار شد. او به خاطر صداقتش در آواز ماندگار شد. وقتی هایده میخواند، شنونده احساس میکرد که او از ته قلبش و از صمیم روحش فریاد میزند. درد عشق، درد دوری، شادی وصال، طنز تلخ روزگار – همه و همه در صدای او جان میگرفتند. او در زمانی خواند که ایران هنوز فضای پررونقی برای موسیقی داشت و در زمانی که ایران در غم بود، باز هم با خواندنش به مردم امید داد. مرگ زودهنگامش نیز بر افسانه بودن او افزود.
امروز، هر ایرانی در هر کجای جهان که باشد، اگر یک بار صدای «سوغاتی» یا «بهار بهار» را بشنود، بیاختیار لبخند میزند یا اشک میریزد. زیرا هایده فقط یک خواننده نیست؛ او خاطره یک دوران خوش، یادگار عشق پاک، و صدای بیبدیل فرهنگ غنی ایرانی است. باشد که مزارش در دورترین نقطه دنیا پر از گل بماند و نامش برای همیشه بر تارک هنر ایران بدرخشد.
روحش شاد و یادش جاودان.
