روز بزرگداشت حکیم عمر خیام (۲۸ اردیبهشت)؛ درباره زندگی، علم، شعر و جایگاه جهانی او
همه چیز درباره روز بزرگداشت حکیم عمر خیام
در تقویم رسمی ایران، ۲۸ اردیبهشتماه به نام «روز بزرگداشت حکیم عمر خیام» نامگذاری شده است؛ روزی که هر ساله در آن، یاد و نام این نابغه بیهمتای ایرانی در سراسر کشور گرامی داشته میشود. خیام نیشابوری شخصیتی فرازمان و فرامکان و در همه امور سرآمد است؛ بهگونهای که علاوه بر ادبیات و شعر، در علوم مختلف نظیر ریاضیات و کیهانشناسی نیز دستی بر آتش دارد. خیام حدود هزار سال پیش در نیشابور به دنیا آمد؛ کسی که بعدها چه به لحاظ شخصیت شعری و چه به لحاظ شخصیت علمی، برای جهانیان مایه شگفتی شد. در ادامه این مطلب، ابتدا با این روز بزرگ و علت نامگذاری آن آشنا میشویم، سپس به ابعاد علمی و فلسفی و جایگاه جهانی این حکیم بزرگ میپردازیم و در پایان، گزیدهای از زیباترین رباعیات او را برای شما گردآوری کردهایم.
آشنایی با روز بزرگداشت حکیم عمر خیام
۲۸ اردیبهشتماه در تقویم رسمی کشور به عنوان «روز ملی بزرگداشت خیام» ثبت شده است. این روز به یادبود یکی از بزرگترین نابغههای تاریخ ایران، حکیم غیاثالدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، گرامی داشته میشود. هر ساله در این روز، مراسم و برنامههای متعددی در شهر نیشابور و دیگر مناطق ایران برگزار میگردد.
خیام دانشمندی شاعر است که با بررسی آثارش، با دو چهره از او مواجه میشویم: چهره یک دانشمند بزرگ و چهره دیگر یک شاعر بزرگ، بهطوری که پس از حدود ۱۰ قرن، رباعیات او هنوز تازگی و طراوت خود را دارد. همچنین مجسمه خیام نیشابوری در دفتر سازمان ملل متحد در وین نصب شده است که نشاندهنده جایگاه جهانی این اندیشمند بزرگ است. عمده شهرت وی در جهان به خاطر رباعیاتش بوده است؛ اما نباید فراموش کنیم که او فیلسوفی است که دارای جهانبینی خاص خود است. او را باید دانشمند، حکیم، فیلسوف، ریاضیدان، منجم، روشنفکر و شاعری با جهانبینی و نگرشهای منحصر به فرد در طول تاریخ فرهنگی، اجتماعی و سیاسی کشورمان دانست.
خیام که بود؟ (مروری بر زندگی و شخصیت)
نام کامل: غیاثالدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خَیّام نیشابوری
تاریخ تولد و وفات: خیام در ۲۵ ذیالقعده سال ۴۳۹ هجری قمری (مطابق با ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ خورشیدی) در شهر نیشابور دیده به جهان گشود و سرانجام در ۵ محرم سال ۵۲۶ هجری قمری (۱۲ آذر ۵۱۰ خورشیدی) در همان شهر دار فانی را وداع گفت. وی در دوره سلجوقیان میزیست و از برجستهترین دانشمندان و اندیشمندان آن عصر به شمار میرفت.
لقب «خیام»: لقب «خیام» (به معنای خیمهدوز) اشاره به شغل پدر یا نیاکان او دارد. برخی منابع نیز آن را برگرفته از اصطلاحی فلسفی دانستهاند، اما روایت معروفتر، ارتباط آن با پیشه خیمهدوزی خانواده است.
تحصیلات: او علم را در زادگاهش، نیشابور، نزد استادان بزرگی همچون «امام موفق نیشابوری» فراگرفت. در جوانی به شهرهای علمی بزرگی مانند سمرقند، بلخ، هرات و اصفهان سفر کرد و در محضر دانشمندان آن دیار به تکمیل علوم خود پرداخت. معاصرانش، او را به لقبهایی چون «امام»، «فیلسوف» و «حجةالحق» ستودهاند؛ گواهی بر عظمت علمی و فلسفی این اندیشمند بزرگ.
دستاوردهای علمی خیام (ریاضیات، نجوم، فلسفه)
گرچه جایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی اوست و آوازهی جهانی وی مدیون رباعیاتش است، اما نباید از نقش بیبدیل او در علوم دقیق غافل شد.
ریاضیات: تحقیقات خیام در علوم مختلف برای جوامع بشری دستاوردهای ارزشمندی داشت. او برای نخستین بار در تاریخ ریاضیات، معادلههای درجه اول تا سوم را دستهبندی کرد و آنگاه برای حل آنها از ترسیمهای هندسی مبتنی بر مقاطع مخروطی استفاده کرد و برای تمامی آنها راه حل کلی و درست ارائه نمود. مثلث معروف «پاسکال – خیام» که در ریاضیات جهان معتبر است، نام او را جاودانه ساخته است.
نجوم و گاهشماری (تقویم جلالی): یکی از برجستهترین کارهای وی را سروسامان دادن و سرپرستی محاسبات گاهشماری ایران در زمان وزارت خواجه نظامالملک و در دوره پادشاهی جلالالدین ملکشاه سلجوقی میدانند. محاسبات منسوب به خیام در این زمینه، هنوز معتبر است و دقتی به مراتب بالاتر از تقویم میلادی دارد. وی این تقویم خورشیدی را به نام پادشاه، «تقویم جلالی» نامید که تا عصر سعدی به همین نام معروف بود، جایی که سعدی نوشته است: «اول اردیبهشت ماه جلالی…».
فلسفه و حکمت: خیام فیلسوفی با جهانبینی خاص خود است. او در آثارش به پرسشهای بنیادین درباره هستی، خدا، جبر و اختیار و ماهیت زندگی میپردازد. رباعیات او، در واقع وسیلهای برای بیان خلاصه و موجز اندیشههای فلسفیاش در قالبی کوتاه و ماندگار بوده است.
جایگاه جهانی خیام و رباعیاتش
نکته شگفتانگیز درباره خیام این است که هیچ شاعری مثل او در جهان با این میزان اندک شعر (حدود ۲۰۰ رباعی) نتوانسته به این شکل در سراسر جهان اثرگذار باشد.
ترجمه فیتزجرالد؛ نقطه عطف شهرت جهانی: نقطه عطف جهانی شدن خیام در غرب با ترجمه رباعیات او توسط «ادوارد فیتزجرالد»، شاعر و مترجم انگلیسی، در سال ۱۸۵۹ رقم خورد. نسخه فیتزجرالد از رباعیات خیام، که بیشتر تفسیری شاعرانه بود تا ترجمهای تحتاللفظی، با استقبال گستردهای در اروپا و آمریکا مواجه شد. این اثر در دوران ویکتوریایی، که مردم از محدودیتهای مذهبی و اجتماعی خسته شده بودند، بهعنوان صدایی تازه و جسورانه طنینانداز شد.
نفوذ در فرهنگ و ادبیات غرب: فیتزجرالد با زبانی شاعرانه و روان، مضامین خیام درباره مرگ، زندگی، لذتجویی و پرسشهای وجودی را به گونهای بازآفرینی کرد که با روحیه مخاطبان غربی همخوانی داشت. رباعیات خیام از کشورهای انگلیسیزبان تا فرانسوی، آلمانی، روسی، اسپانیایی، ترکها و دیگر کشورهای جهان، بیشترین ترجمه از زبان فارسی از اشعار او را به خود اختصاص داده است. تنها در زبان عربی بیش از ۸۰ ترجمه از اشعار خیام وجود دارد. افزون بر آنکه رباعیات خیام را به بیشترِ زبانهای زنده برگرداندهاند.
خیام با رباعیات خود، که ترکیبی از شکگرایی فلسفی، لذتجویی معتدل، و تأمل در ناپایداری زندگی بود، به ادبیات غرب مفاهیمی تازه بخشید. هنگامی که اروپا با تحولات صنعتی، علمی و دینی دستوپنجه نرم میکرد، اشعار خیام بهعنوان پاسخی به بحرانهای معنوی و وجودی آن دوران مطرح شد. او با طرح پرسشهایی بنیادین درباره معنای زندگی، مرگ و جایگاه انسان، فضایی برای گفتوگوهای فلسفی در غرب فراهم کرد.
آرامگاه خیام و برنامههای روز بزرگداشت
آرامگاه خیام در شهر نیشابور، محله کهن شادیاخ، قرار دارد. نخستین بنای یادبود آرامگاه خیام، ستون سنگی بود که سالها قبل نصب شد. آرامگاه فعلی خیام به صورت بنایی باشکوه و با معماری الهام گرفته از اندیشههای علمی او (شباهت آرامگاه با «دوازده ضلعی» منظم که نماد دوازده برج فلکی است)، بازسازی شده است.
برنامههای روز بزرگداشت (۲۸ اردیبهشت):
- زنگ خیام با عنوان «آفتاب صبح نیشابور» در دبیرستان ماندگار خیام.
- پنجمین جشنواره و نهمین همایش روز ملی حکیم عمر خیام با حضور اندیشمندان و خیامشناسان در دانشگاه نیشابور.
- نمایشگاه نقاشی «بومهای کوچک، رویاهای بزرگ» در نگارخانه کمالالملک.
- نمایشگاه عکس مفهومی از اندیشه و تفکرات خیام.
- گلباران آرامگاه در باغ مصلای خیام.
- کارگاههای فرهنگی و هنری خوشنویسی، پیکرتراشی، سفالگری، نقاشی، نگارگری و فیروزهتراشی در باغ مصفای آرامگاه.
- اکران آسماننما در افلاکنمای شهر.
- همایش علمی خیام نیشابوری به صورت وبینار توسط دانشگاه فرهنگیان.
- همایش «از فردوسی تا خیام» در دبیرستان ماندگار خیام.
علاوه بر برنامههای ذکر شده، این روز فرصتی برای بازاندیشی در اندیشههای خیام، برگزاری نشستهای تخصصی و شاهنامهخوانی است تا نسل جوان با این گنجینه فرهنگی آشنا شود.
زندگینامه حکیم عمر خیام نیشابوری؛ دانشمندی که جهان را در قالب رباعی به نظم کشید
گزیدهای از زیباترین رباعیات خیام
قالب رباعی برای بیان حرفها و اندیشهها، یک قالب زیبا، همهپسند و ایرانی است. رباعی جزو ابداعات ایرانیان در صنعت شعر و شاعری است. این قالب موجز است؛ یعنی شاعر بهرغم دشواری میتواند در دو بیت حرف خود را بزند، اما حرفی که خیام در اشعارش مطرح کرده، در همه دورهها ساری و جاری است؛ آن سخن، حرف زندگی است؛ حرف مردن است. در ادامه تعدادی از زیباترین و مشهورترین رباعیات این اندیشمند بزرگ را مرور میکنیم:
هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا
چون لاله رخ و نسرین و سوسن سیرم
هرچند ز هر گل چمن آراستهام
جز داغ تو یک نشان ز هر گلی ندارم
یک قطره آب بود و با دریا زد
یک ذره خاک بود و با خارا زد
آمد به جهان و چرخ بازی در دشت
شد قطره و آن چه باد با صحرا زد
از آمدن بهار و از رفتن دی
هر برگ که بر زمین فتاد است یکی
از هر ذرهای که در جهان خواهد شد
بسیار عجب مدار اگر دور زنی
تا کی غم آن خورم که یا چون باشد
یا عالم و آدمش چه افسون باشد
آخر نه فلک هر آنچه خواهد بکند
من بنده چه غم خورم که چون باشد
گفتم که مگر ز دام هجران رهم
یا بر در وصل دوست پایم زنهم
ناگاه کمان ابروانش دیدم
گفتم که به تیر غمزه در دوزخ هم
در گردش روزگار اگر غم خوری
هم روزی تو به سر شود و هم غم خوری
می نوش که عمر برق آسا بگذشت
نتوان به جهان دوباره دم بردن از این
چندان که نگاه میکنم هر سویی
جز غصه و درد نیست در هر جویی
گفتم که مگر شود زمانی خوش
آخر نه همین بود که من میجویی
(شایان ذکر است که تعدادی از رباعیات منسوب به خیام از نظر اصالت ادبی مورد بحث است، اما جملگی در فرهنگ عامه به عنوان سرودههای این اندیشمند بزرگ شناخته میشوند.)
جمعبندی
۲۸ اردیبهشت، روزی برای پاسداشت مقام مردی است که با نبوغ خود در دو عرصه علم و ادب، تاریخ را به حیرت واداشت. خیام به ما آموخت که میتوان در حالی که به اوج دانش روزگار دست یافتی، همچنان «انسان» ماند و از پرسیدن بزرگترین سوالات هستی دست نکشید. بزرگداشت خیام فقط ادای احترام به گذشته نیست، بلکه تأکیدی بر هویت فرهنگی ماست. پرتو این حکیم و شاعر، پس از ۱۰۰۰ سال، همچنان راه را به ما نشان میدهد: راه پرسشگری، شکوفایی و زیستن در اوج. قدر این گنجینه را بدانیم. روز خیام بر تمام دوستداران فرهنگ و ادب ایرانزمین مبارک باد!
