بیوگرافی فرهاد مهراد؛ شروع خوانندگی، ترانههای خاطرهانگیز تا درگذشت
بیوگرافی فرهاد مهراد؛ صدای اعتراض، نماد خیابان و موسیقی اعتراضی ایران
در میان چهرههای ماندگار موسیقی پاپ ایران، فرهاد مهراد جایگاهی یگانه دارد. فرهاد در تاریخ موسیقی ایران به عنوان خوانندهای شناخته میشود که صدایش فراتر از نتها بود.
در این مقاله از روزنو، قصد داریم نگاهی عمیق و مفصل به زندگی پرفرازونشیب این هنرمند بزرگ داشته باشیم؛ از تولد، خانواده و علاقه اولیه به موسیقی تا اوج شهرت در دهه چهل و پنجاه، بازگشت به عرصه موسیقی و سرانجام درگذشت تلخش در غربت. این بیوگرافی کامل، نگاهی به تمام ابعاد زندگی و آثار فرهاد مهراد خواهد داشت.
بیوگرافی فرهاد مهراد
تولد، خانواده و ریشهها
فرهاد مهراد در ۲۹ دیماه سال ۱۳۲۲ (۲۰ ژانویه ۱۹۴۴ میلادی) در تهران چشم به جهان گشود. او نهمین و آخرین فرزند خانواده بود. پدرش، رضا مهراد، کاردار وزارت امور خارجه ایران در کشورهای عربی بود. مادرش آمنه نام داشت. به واسطه مأموریت شغلی پدر، فرهاد تا ۸ سالگی که خانوادهاش به تهران بازگشت، در کشور عراق زندگی کرد. همین دوران کودکی در خارج از کشور، بعدها باعث شد تا به زبان عربی هم مسلط شود.
فرهاد آخرین فرزند خانواده بود و از کودکی رفتاری متفاوت از هم سالانش داشت. دیگران عقیده داشتند که او مانند بزرگسالان رفتار میکند. او کودکی آرام و کنجکاو توصیف شده است. در مصاحبهها، خودش درباره سالهای کودکی گفته که به او کم توجهی میکردند و گاهی متهم میشد که از بزرگترها تقلید میکند.
علاقه به موسیقی و اولین تجربهها
علاقه فرهاد به موسیقی از سنین بسیار پایین و حدود ۳ سالگی شروع شد. برادر بزرگترش ویولن مینواخت. او ساعتها پشت در اتاق برادرش میایستاد و تمرین موسیقی را گوش میداد. یکی از دوستان برادرش متوجه استعداد و علاقه او شد و از خانواده فرهاد خواست تا سازی برای او تهیه کنند. با اصرار برادرش، یک ویلنسل برای او تهیه میکنند، اما تمرینات فرهاد با این ساز چندان موفق نبود و پس از ۳ جلسه، ویلنسل او توسط خانواده میشکند. خودش بعدها درباره این حادثه گفت: «در آن لحظه ساز صد تکه و روح من نیز به همراه آن هزار تکه شد و به گونهای میتوان گفت که علاقه من به موسیقی هرز رفت، زیرا باعث شد که موسیقی را به صورت دِیمی (خودآموز) و از راه گوش فرا بگیرم.»
او به ناچار، موسیقی را به صورت خودآموز و از راه گوش دادن یاد گرفت. در این میان، ارمنیها نقش مهمی در شکلگیری اولیه موسیقی فرهاد داشتند. او میرفت به خانه دوستان و همسایگان ارمنیزبان که در آن دوران آزادتر بودند و سازهایی نیز در منزل خود داشتند، و با سازهای آنها تمرین میکرد. او در کنار تمرین ساز، به زبان ارمنی هم تسلط پیدا کرد.
بیوگرافی داریوش اقبالی؛ سلطان صدای ایران، از سلولهای ساواک تا قهرمانی در مبارزه با اعتیاد
تحصیل و ترک مدرسه
فرهاد در دوران مدرسه به رشته زبان و ادبیات فارسی علاقه پیدا کرد. اما از آنجایی که عمویش سرپرستی خانواده را در غیاب پدر به عهده داشت، با انتخاب رشته او مخالفت کرده و او را مجبور به ادامه تحصیل در رشته طبیعی (علوم تجربی) کرد. از آنجایی که فرهاد از این رشته خوشش نمیآمد، در کلاس یازدهم ترک تحصیل کرد و به طور جدی به سمت موسیقی رفت.
بعد از ترک تحصیل، با یک گروه نوازنده ارمنی آشنا شد و با استفاده از سازهای آنان به صورت تجربی نواختن را آموخت و مدتی بعد به عنوان نوازنده گیتار در همان گروه شروع به فعالیت کرد.
نخستین تجربه خوانندگی
اولین تجربه جدی فرهاد در خوانندگی اتفاقی رقم خورد. گروه ارمنی راهی جنوب ایران (باشگاه شرکت نفت) میشود تا برنامه اجرا کنند. در اولین شب اجرا، رهبر گروه به بهانه بیماری و غیبت خواننده گروه، از فرهاد میخواهد تا او جای خواننده را پر کند. وسواس شدید فرهاد در ادای صحیح کلمات و آشنایی او با ادبیات کشورهای دیگر چنان در کارش مؤثر بود که وقتی ترانهای به زبان ایتالیایی، فرانسوی یا انگلیسی اجرا میکرد، کمتر کسی باور میکرد که زبان مادری این هنرمند فارسی باشد. همین خصوصیت باعث درخشش گروه و تمدید برنامه آنها شد.
فرهاد دو سال نیز به انگلستان رفت و در آنجا با موسیقی پاپ آن سالها آشنا شد. پس از بازگشت به ایران، نخستین اجرای موسیقی خود را در هتل ریمبو در خیابان ایرانشهر تهران اجرا کرد. سپس به اجرای برنامه در رستوران «کوچینی» ادامه داد و به سرعت به یکی از خوانندگان محبوب آن کافه تبدیل شد. در این دوران او به خواندن آوازهایی از گروههای معروف موسیقی آن زمان از جمله بیتلز، الویس پریسلی، ری چارلز و لئونارد کوهن میپرداخت. در همین دوره، ترانه «اگه یه جو شانس داشتیم» را برای دوبله فیلم «بانوی زیبای من» خواند که در فیلم استفاده شد.
گروه تازه تأسیس «بلک کتس» به رهبری شهبال شبپره در کافه کوچینی برنامه اجرا میکردند و فرهاد هم به عنوان خواننده و نوازنده گیتار و پیانو به این گروه اضافه شد. از آن زمان بود که نام فرهاد به عنوان یکی از خوانندگان مطرح و خوشصدای تهران سر زبانها افتاد.
اولین آلبوم و شکلگیری سبک
فرهاد یکی از نخستین خوانندگان ایرانی بود که آلبوم راک اند رول به زبان انگلیسی را در ایران منتشر کرد. آنچه او را از دیگر خوانندگان همنسلش متمایز میکرد، خواندن ترانههای اجتماعی بود. این عنصر در مضامین تمامی ترانههای او کاملاً به چشم میخورد.
فرهاد در ابتدا بیشتر به زبان انگلیسی میخواند و اجراهایش بسیار مورد استقبال گردشگران و مهمانان خارجی قرار میگرفت. اما به تدریج با حضور آهنگسازان و ترانهسرایان جوانی که به دنبال صداهای تازه بودند، مسیر حرفهای او تغییر کرد. در اواخر دهه چهل، گروهی از آهنگسازان و ترانهسرایان جوان که به دستگاههای رسمی تولید و پخش موسیقی راه نداشتند، «استودیو طنین» را شکل دادند تا بتوانند ترانههای خودشان را منتشر کنند. آنها به دنبال صدایی بودند که با موسیقی نو سازگار باشد؛ صدایی که به «سنت» عادت نداشت. صدای فرهاد، با آن قدرت و ظرافت و اندوهی که در آن نهفته بود، همان صدایی بود که آنها به دنبالش میگشتند.
ترانههای ماندگار و همکاری با اسفندیار منفردزاده
نقطه عطف واقعی در حرفه فرهاد، همکاری با آهنگساز بزرگ، اسفندیار منفردزاده و ترانهسرای توانا، شهیار قنبری بود. این همکاری، آثاری خلق کرد که تا امروز ماندگارترین ترانههای موسیقی پاپ ایران هستند.
مرد تنها (۱۳۴۸): فرهاد در سال ۱۳۴۸ ترانه «مرد تنها» را با آهنگ اسفندیار منفردزاده و شعر شهیار قنبری برای فیلم «رضا موتوری» (به کارگردانی مسعود کیمیایی) خواند. این ترانه در سال ۱۳۴۹ همزمان با اکران فیلم به شکل صفحه موسیقی منتشر شد. «مرد تنها» که با جمله ماندگار «من مرد تنهای شبم» آغاز میشد، فوراً به یکی از محبوبترین ترانههای تاریخ موسیقی ایران تبدیل شد و نماد تنهایی انسان مدرن در جامعه شهری شد.
گوگوش؛ بیوگرافی از تولد تا امروز + ۵ ازدواج و جدایی، حواشی، فیلمها و آهنگها
جمعه (۱۳۵۰): در سال ۱۳۵۰، فرهاد ترانه «جمعه» را برای فیلم «خداحافظ رفیق» (به کارگردانی امیر نادری) اجرا کرد. این قطعه با فضای متفاوت خود باز هم مورد استقبال بینظیری قرار گرفت.
خسته (۱۳۵۱): در سال ۱۳۵۱، فرهاد ترانه «خسته» را برای فیلم «زنجیری» خواند.
سقف (۱۳۵۶): در سال ۱۳۵۶، فرهاد ترانه «سقف» را با آهنگ اسفندیار منفردزاده و شعر ایرج جنتی عطایی برای فیلم «ماهیها در خاک میمیرند» اجرا کرد.
از دیگر آثار شاخص او در این دوران میتوان به «کودکانه» (معروف به «بوی عیدی»)، «گنجشکک اشی مشی»، «شبانه»، «اسیر شب»، «هفته خاکستری»، «آوار»، «نجواها» و «کوچ بنفشهها» اشاره کرد.
بازگشت به صحنه
پس از حدود ۱۵ سال خانهنشینی، سرانجام در سال ۱۳۷۲ (یا ۱۳۷۳ به روایتی دیگر) به فرهاد اجازه فعالیت داده شد و او به موسیقی بازگشت. اولین آلبوم منتشر شدهاش در دوران پس از انقلاب، «خواب در بیداری» بود که به یکی از پرفروشترین کاستهای آن دوره تبدیل شد. این آلبوم، که علاوه بر ترانههای فارسی، چند ترانه انگلیسی هم داشت، نشان داد که فرهاد پس از سالها سکوت، هنوز هم قدرت و جذابیت همیشگی را دارد.
دومین آلبوم او در این دوران، «برف» نام داشت که با استقبال خوبی روبهرو شد. فرهاد همچنین نخستین کنسرت خود را بعد از انقلاب در سال ۱۳۷۳ (۱۹۹۰ میلادی) برگزار کرد.
زندگی شخصی و ازدواج
فرهاد در اوایل دهه ۱۳۵۰ با دختری فرانسوی به نام مونیک آشنا شد و با او ازدواج کرد. این ازدواج اما چندان دوام نیاورد و سرانجام به جدایی انجامید.
بعدها، در اواخر همین دهه، فرهاد با پوران گلفام ازدواج کرد. پوران گلفام هنرمند و فیلمساز است و تا پایان عمر در کنار فرهاد ماند. پس از درگذشت فرهاد، پوران گلفام نقش فعالی در حفظ یاد و خاطره او ایفا کرد. او موزهای از وسایل شخصی فرهاد را تحت عنوان «خانه فرهاد» در موزه سینما (باغ فردوس تهران) برپا کرد. همچنین، کتاب زندگینامه فرهاد مهراد را منتشر و از ساخت فیلم زندگیاش حمایت کرد.
فرهاد فرزندی نداشت و زندگی هنری خود را با تمام فرازونشیبهایش تا پایان عمر ادامه داد.
فهرست آلبومها
از فرهاد مهراد آلبومهای متعددی منتشر شده است که برخی در زمان حیات و برخی پس از درگذشت او منتشر گردید. مهمترین آثار او عبارتند از:
۱. مرد تنها (۱۳۴۹) – نقطه عطف موسیقی پاپ ایران، شامل ترانه «مرد تنها» و چند قطعه دیگر.
۲. جمعه و خسته (۱۳۵۰-۱۳۵۱) – شامل ترانههای «جمعه»، «خسته»، «کودکانه» و «گنجشکک اشی مشی».
۳. سقف (۱۳۵۶) – شامل قطعات «سقف»، «شبانه» و «اسیر شب».
۴. خواب در بیداری (۱۳۷۳) – اولین آلبوم پس از انقلاب، شامل ترانههای «خواب در بیداری»، «آوار»، «نجواها» و چند قطعه انگلیسی.
۵. برف (۱۳۷۷) – دومین آلبوم پس از انقلاب با فضایی ملایمتر.
۶. آلبومهای پس از مرگ – پس از درگذشت فرهاد، آلبومهای متعددی با عنوانهای «یادگاری»، «آخرین تلاش» و مجموعههای گلچین از آثار قدیم و جدید او منتشر شده است.
بیماری و درگذشت
فرهاد مهراد سالها از بیماری هپاتیت نوع سی رنج میبرد. او در سالهای پایانی عمر، برای معالجه به خارج از ایران سفر کرد. سرانجام در ۱۱ شهریور ماه ۱۳۸۱ (۱ سپتامبر ۲۰۰۲) در بیمارستانی در حومه پاریس (ناحیه پوآسی) درگذشت.
پیکر او به ایران منتقل شد و در قطعه هنرمندان بهشت زهرای تهران به خاک سپرده شد. مراسم خاکسپاری او با حضور گسترده مردم، هنرمندان و دوستدارانش برگزار شد. بسیاری از کسانی که در مراسم او شرکت کردند، ترانه «مرد تنها» را زمزمه میکردند.
میراث و جایگاه فرهاد در تاریخ موسیقی ایران
فرهاد به عنوان نماد «نوگرایی» در موسیقی پاپ ایران شناخته میشود. او به موسیقی پاپ ایران هویت بخشید و نشان داد که این سبک میتواند عمیق، اندیشمندانه و اجتماعی باشد. تأثیر او بر خوانندگان نسل بعدی (مانند محسن نامجو، حجت اشرفزاده و حتی چهرههایی از نسل جدید) غیرقابل انکار است.
او از معدود خوانندگانی است که هم در دوران قبل از انقلاب و هم بعد از آن، محبوبیت خود را حفظ کرد. مردم فرهاد را نه تنها به عنوان یک خواننده، بلکه به عنوان نمادی از صداقت، جسارت و تعهد هنری میشناختند.
بیوگرافی عارف خواننده؛ زندگینامه، ترانههای ماندگار، ازدواجها، بیماری و علت فوت
حواشی و نکات کمتر شنیده شده
۱. فرهاد و بیتلز: فرهاد اولین خواننده ایرانی بود که ترانههای بیتلز را به فارسی بازخوانی کرد و همین موضوع شهرت اولیه او را رقم زد.
۲. فرهاد و تئاتر: فرهاد علاوه بر موسیقی، تجربه بازی در تئاتر را نیز داشت. او در چند نمایشنامه از جمله «مرگ فروشنده» آرتور میلر به روی صحنه رفت.
۳. فیلم مستند درباره فرهاد: پس از درگذشت فرهاد، مستندهای متعددی درباره زندگی او ساخته شده است. از جمله مستند «فرهاد؛ صدای خاموش» که در جشنوارههای بینالمللی به نمایش درآمد و مورد توجه قرار گرفت.
نتیجهگیری
فرهاد مهراد نه فقط یک خواننده، که یک پدیده اجتماعی و فرهنگی در تاریخ معاصر ایران بود. او با ترانههایش به سکوتها پایان داد و به خیابانها صدا بخشید. «مرد تنها» و «جمعه» و «خسته» و «سقف» او، فراتر از یک قطعه موسیقی، به نمادهای دوران خود تبدیل شدند.
او با صدای خشن و در عین حال لطیف خود، مرزهای موسیقی پاپ ایران را گسترش داد و به آن عمق و معنا بخشید. میراث او نه تنها در آلبومها و ترانههایش، که در دلها و یادهای نسلی که با صدایش بزرگ شدند، جاودانه مانده است.
بیوگرافی ابی؛ آقای صدای ایران از کوچههای جنوب تهران تا اوج تالارهای جهان
