بیوگرافی سوسن؛ شروع خوانندگی، همکاری با پازوکی، ازدواجها و مرگ در غربت
بیوگرافی سوسن؛ صدای غمانگیز کوچه و بازار ایران
در این مقاله از روزانه، قصد داریم نگاهی عمیق و مفصل به زندگی پر فراز و نشیب این هنرمندِ بهغایت محبوب و در عین حال بهغایت تنها داشته باشیم؛ از تولد در غربتگاه کرمانشاه تا اوج شهرت در تهران پررونق دهه پنجاه، و از هجرت نافرجام تا مرگ پرغصهاش در غربت.
در میان خوانندگان خوشصدای موسیقی ایران، نامی هست که با حسرت، تنهایی و فقر آمیخته شده است. سوسن، آنچنان که مخاطبانش میشناختند، نه از طبقه اشراف و نه از خانوادهای هنرمند برخاست. او دختری بود از دل کوچههای خاکی و غمدیدۀ قصر شیرین. سوسن بیشک یکی از مهمترین و ماندگارترین خوانندگان زن تاریخ ایران است که به دلیل صدای گرم و جذاب و نیز مضامین غمگین و دلنشین، در دل مخاطبان جاودانه شد. او به لحاظ سبک، جزو خوانندگان اصیل موسوم به «موسیقی کوچهبازاری» بود؛ آوازی که از جنس غم مردم عادی بود و برای سادهدلان این سرزمین ترانه میخواند.
بیوگرافی سوسن
تولد، خانواده و ریشهها
گلاندام طاهرخانی با نام هنری «سوسن» (۲۱ خرداد ۱۳۲۲ – ۱۳ اردیبهشت ۱۳۸۳) در شهر مرزی قصر شیرین (استان کرمانشاه) چشم به جهان گشود. برخی سال تولد او را ۱۳۲۲ و برخی ۱۳۱۹ ذکر کردهاند. نام پدرش «ابراهیم» و نام مادرش «بلقیس» بود. خانواده سوسن اصالتی کُرد داشتند و در فضایی سنتی و در عین حال بسیار فقیرانه زندگی میکردند.
سوسن علاقه وافری به زادگاه خود داشت و هیچگاه گذشته و اصالتش را فراموش نکرد. او بعدها با هزینه شخصی خود در قصر شیرین بیمارستانی بنا کرد تا دِین خود را به دیار کودکیاش ادا کرده باشد.
فقدان در کودکی و دوران تلخ نوجوانی
زندگی سوسن آغازی تلخ و غمگین داشت. پدرش در یک حادثه رانندگی جان خود را از دست داد و سوسن نیز در این حادثه مجروح شد. پس از مرگ پدر، به همراه مادرش راهی تهران شد. اما این سفر نیز خوشبختی را برای آنان به ارمغان نیاورد. مادر سوسن به دلیل بیماری وبا درگذشت و این دختر نوجوان را در اوج تنهایی رها کرد.
سوسن که دیگر سرپرستی نداشت، نزد زنی زندگی میکرد که او را عمه خطاب میکرد و در یکی از محلههای فقیرنشین تهران ساکن شد. زندگی در کاروانسراها و خانههای ارزان قیمت، بخشی از خاطرات سیاه نوجوانی سوسن بود. در این سالها برای تأمین هزینههای زندگی مجبور بود کارهای ساده مانند خدمکاری یا خیاطی انجام دهد. عشق به آواز اما از دل همین تنهایی و غم سر برآورد.
ورود به عرصه موسیقی و نخستین تجربهها
علاقه سوسن به موسیقی از کودکی و با شنیدن آوازهای محلی کردی شکل گرفت. پس از استقرار در تهران، به کلوپها و کافههای کوچک رفتوآمد میکرد تا شاید بتواند به عنوان خواننده مشغول به کار شود. اولین استعداد او توسط «جهانبخش پازوکی» (آهنگساز و تنظیمکننده نامدار) کشف شد. پازوکی که صدای خام و غمگین سوسن را شنید، شیفته شد و او را به محافل حرفهای موسیقی معرفی کرد.
نخستین ترانههای سوسن با آهنگسازی پازوکی و ترانهسرایی «علی اکبر یاغیتبار» در اوایل دهه ۱۳۴۰ ضبط و منتشر شد. ترانه «جدایی» از اولین کارهای او بود که با استقبال خوبی روبهرو شد و سوسن را به شهرت رساند.
بیوگرافی حمیرا (پروانه امیرافشاری)؛ ستاره ماندگار موسیقی اصیل ایران
شهرت و اوج موفقیت در دهه چهل و پنجاه
سوسن به سرعت به یکی از محبوبترین خوانندگان زن ایران تبدیل شد. او با صدای نافذ و اندوهناکش که به «آواز گریه» معروف شد، ترانههایی ماندگار خواند که تا امروز نیز در خاطره مردم باقی مانده است. از جمله این آثار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- «آمدی جانم» (با آهنگسازی جهانبخش پازوکی)
- «خونه خراب» (با ترانهسرایی علی اکبر یاغیتبار) – که به نماد موسیقی کوچهبازاری تبدیل شد
- «نارفیق»
- «ما همونی هستیم که بودیم»
- «گل گلدون»
- «دریا من و تو»
- «غروب نشو» (همکاری با ناصر چشمآذر)
سبک سوسن در خواندن ترانههای غمگین و بعضاً عامیانه، برای قشر وسیعی از مردم عادی جذاب بود. برخلاف بسیاری از خوانندگان زن آن دوره که سعی در تقلید از سبک غربی داشتند، سوسن به هویت ایرانی و بومی خود وفادار ماند. همین مسئله باعث شد تا او پس از انقلاب نیز محبوبیت خود را حفظ کند، هرچند ممنوع الکار شد.
ازدواج و زندگی شخصی
سوسن در اوایل شهرت با «حسین طاهرزاده» (یکی از مدیران کلوپهای شبانه تهران) آشنا شد. این آشنایی به ازدواج انجامید. طاهرزاده فردی متمول بود و در پیشرفت اولیه کارهای سوسن نقش داشت. اما این ازدواج چندان پایدار نماند و پس از چند سال به جدایی انجامید.
بعدها سوسن با مردی دیگر به نام «علی اصغر ملکی» ازدواج کرد که تا پایان عمر با او ماند. ملکی نه در عرصه موسیقی بود و نه چهرهای عمومی؛ او تاجری متوسط بود و نقش پشتیبان عاطفی و مالی سوسن را در سالهای پرتنش پس از انقلاب ایفا کرد. حاصل این ازدواج یک دختر به نام «سحر» بود.
سوسن در مصاحبههای نادر خود ابراز میداشت که از زندگی شخصی خود رضایت دارد، اما هیچگاه درد تنهایی و فقدانهای کودکی را فراموش نکرده است.
سبک و ویژگیهای هنری
صدای سوسن از جمله صداهای بینظیر در تاریخ موسیقی ایران است. او دارای صدایی آلتو با وسعت صوتی محدود اما با طنینی بسیار گرم، خاکخورده و احساسی بود. ویژگی برجسته او، توانایی در انتقال اندوه و درونمایههای دردناک به شنونده بود. به همین دلیل بسیاری از ترانههایش از جنس ناله و حسرت است.
سوسن در اجراهای خود به ندرت از تحریرهای پیچیده استفاده میکرد و بیشتر بر سادگی و صمیمیت تکیه داشت. انتخاب اشعار نیز غالباً از سرودههای ساده و روان با مضمون عاشقانه و فراق و فقر و تنهایی بود. آهنگسازانی چون جهانبخش پازوکی، ناصر چشمآذر و مهرداد آسمانی با او همکاری داشتند.
بیماری و درگذشت
در اواخر دهه ۱۳۷۰، سوسن به بیماری کلیوی مبتلا شد. او سالها از نارسایی کلیه رنج میبرد و تحت درمانهای سنگین قرار گرفت. با وخامت حالش، امکان سفر به خارج برای درمان وجود نداشت و در ایران تحت دیالیز قرار میگرفت.
سرانجام سوسن در ۱۳ اردیبهشتماه ۱۳۸۳ (۲ مه ۲۰۰۴) در بیمارستانی در تهران درگذشت. علت مرگ، ایست قلبی ناشی از عوارض بیماری کلیوی اعلام شد. پیکر او با حضور گسترده مردم و هنرمندان در قطعه هنرمندان بهشت زهرا (قطعه ۸۸، ردیف ۱۴، شماره ۵) به خاک سپرده شد.
در مراسم خاکسپاری او، جمعیت زیادی از دوستدارانش حضور داشتند و بسیاری از ترانه «خونه خراب» را زمزمه میکردند. آرامگاه سوسن در بهشت زهرا تبدیل به یکی از مزارهای پر بازدید دوستداران موسیقی شد.
بیوگرافی سیاوش قمیشی؛ روایت زندگی مرد بارانی موسیقی ایران
میراث و جایگاه ماندگار
سوسن به عنوان «صدای غمگین کوچه و بازار» در تاریخ موسیقی ایران ثبت شده است. او در دورهای خواند که خوانندگان زن عمدتاً تحت تأثیر غرب بودند، اما سوسن با تکیه بر ریشههای بومی و دردمندانهاش، راهی متفاوت پیمود.
ترانههای سوسن از ماندگارترین آثار موسیقی عامهپسند ایران به شمار میروند. «آمدی جانم»، «خونه خراب»، «نارفیق» و «ما همونی هستیم که بودیم» هنوز پس از سالها در محافل و مهمانیها خوانده میشوند. او بر خوانندگان بعدی، به ویژه در سبک «موسیقی پاپ سنتی» تأثیرگذار بوده است.
سوسن با وجود تمام محدودیتها، نه مهاجرت کرد و نه از ایران برید. او در یکی از مصاحبههایش گفته بود: «من بوی ایران را دوست دارم. حتی اگر نخوانم، میمانم تا نفس آخر.»
فهرست آلبومها
از سوسن آلبومهای متعددی منتشر شده است که برخی در زمان حیات و برخی پس از مرگش به بازار آمد. مهمترین آنها عبارتند از:
- آلبوم «آمدی جانم» – شامل ترانههای «آمدی جانم»، «جدایی»، «نارفیق» و «ما همونی هستیم که بودیم»
- آلبوم «خونه خراب» – شامل قطعات «خونه خراب»، «دریا من و تو»، «غروب نشو» و «گل گلدون»
- آلبوم «سوسن ۳» – با ترانههای «آخرین دیدار»، «دل دیوانه» و «غمگین و تنها»
- آلبومهای پس از مرگ – تحت عناوین «یادگار»، «به یاد سوسن» و مجموعههای گلچین از آثار قدیم و جدید او
حواشی و نکات کمتر شنیده شده
ساخت بیمارستان در قصر شیرین: سوسن با درآمد حاصل از کنسرتها و فروش آلبومهایش، هزینه ساخت یک بیمارستان کوچک را در زادگاهش قصر شیرین تقبل کرد. این بیمارستان به نام او ثبت نشده است اما اهالی منطقه آن را به نیکی یاد میکنند.
ممنوعیت ترانه «خونه خراب»: پس از انقلاب، این ترانه به دلیل فضای غمگین و نوای سوزناکش چندین بار از رادیو و تلویزیون پخش شد، اما هر بار پس از مدت کوتاهی ممنوع میگردید. با این حال مردم هرگز آن را فراموش نکردند.
شایعه دوبله نشدن فیلمها با صدای سوسن: برخی معتقدند که سوسن هیچگاه برای فیلمهای فارسی آواز نخواند، اما در واقع ترانه «آمدی جانم» در تیتراژ فیلمی قدیمی به کارگردانی «عزیزالله بهادری» پخش شده است.
سوسن و دادگاه خانواده: پس از جدایی از همسر اول، پرونده جنجالی در دادگاه خانواده داشت که به دلیل مسائل مالی و مهریه بسیار بالا بود. این پرونده در مطبوعات آن زمان بازتاب گستردهای یافت.
نتیجهگیری
سوسن، آن دختر غمگین قصر شیرین، توانست با صدای شکسته و دلی پر از حسرت، در تاریخ موسیقی ایران ماندگار شود. او نه از طبقه مرفه بود، نه از خاندان هنرمند. اما صدای گرم و صمیمیاش چنان در دل مردم کوچه و بازار نشست که تا سالها پس از مرگش نیز فراموش نمیشود.
«آمدی جانم»، «خونه خراب» و «ما همونی هستیم که بودیم» نه فقط ترانه، که روایتگر زندگی هزاران انسان ساده و غمگین این مرز و بوم است. سوسن سبکی آفرید که تلفیقی از موسیقی کردی، عامیانهی تهرانی و نوای دلنشین عاشقانههای ایرانی بود. او در عین سادگی، عمیق و ماندگار بود.
امروز که صدای او از هر بلندگویی در تاکسی و خانه و کافه شنیده میشود، کمتر کسی میداند پشت این صدا چه تنهاییهایی نهفته است. شاید برای همین است که حسرت در صدای سوسن هرگز تمام نمیشود.
روزانه در پایان این بیوگرافی مفصل، یاد سوسن را گرامی میدارد و از تمام کسانی که صدای غمگین او را دوست دارند، تشکر میکند.
فرامرز اصلانی که بود؟ بیوگرافی کامل خالق «اگه یه روز» + آثار و حواشی
